W Polsce o ochronie żubrów była mowa po raz pierwszy w Statutach Litewskich z XVI wieku. Król Zygmunt August ogłosił natomiast dekret grożący karą śmierci tym, którzy odważyliby się zabić żubra bez królewskiego pozwolenia.
Mimo prób ochrony gatunku jego liczebność wciąż malała. Tuż po pierwszej wojnie światowej wydawało się, że żubr odszedł już na zawsze, a populacji nie da się odtworzyć. Na początku XX wieku w Puszczy Białowieskiej żyło ponad 700 osobników żubra nizinnego. W wyniku działań wojennych, głodu okolicznej ludności i z powodu kłusownictwa żubry niemal wyginęły. Ostatniego białowieskiego żubra zabili kłusownicy wiosną 1919 roku.
Powolny powrót do natury
Na szczęście wciąż żyły zwierzęta trzymane w ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach. W 1924 roku na świecie żyły łącznie 54 żubry o udokumentowanym pochodzeniu. To one stały się fundamentem jednej z najbardziej spektakularnych akcji ratowania gatunku w historii ochrony przyrody.
19 września 1929 roku do specjalnie przygotowanego rezerwatu hodowlanego w Puszczy Białowieskiej przywieziono pierwsze dwa zwierzęta: byka Borusse i żubrobizona Kobolda. W kolejnych miesiącach dołączały do nich następne osobniki, m.in. samice Biserta i Biscaya. Przełomem okazało się sprowadzenie w 1936 roku byka Plischa z Pszczyny. Dzięki niemu rozpoczęto hodowlę czystej linii nizinnej, wywodzącej się bezpośrednio z białowieskich przodków. W 1939 roku w rezerwacie przebywało już 16 żubrów.
Kiedy Niemcy zaczęli drugą wojnę światową, istniała obawa, że kolejne wojenne zmagania na terenie Polski zniweczą dotychczasowe starania w odtworzeniu gatunku. Na szczęście wojna nie dotknęła w znaczący sposób rezerwat żubrów. W 1945 roku wciąż mieszkało w nim 17 osobników. Hodowla ruszyła ponownie. Stopniowo odsuwano osobniki z mieszanką krwi żubra kaukaskiego, skupiając się na odtworzeniu linii żubrów nizinnych (białowieskich).
Kluczowy moment nastąpił 13 września 1952 roku. Tego dnia na wolność wypuszczono pierwsze dwa żubry: byki o imionach Pomruk i Popas. Była to prawdziwie historyczna chwila: pierwsza w świecie próba przywrócenia wymarłego w naturze gatunku do jego pierwotnego środowiska. Próba się udała. W kolejnych latach wypuszczano na wolność następne zwierzęta. 7 lipca 1957 roku na wolności urodziło się pierwsze cielę, jałówka, która otrzymała imię Potyczka. Od tego momentu populacja zaczęła rosnąć samodzielnie.
W latach 1952-1966 wypuszczono na wolność łącznie kilkadziesiąt osobników. W 1965 roku stado żyjące na wolności liczyło już ponad 100 sztuk, a na początku lat siedemdziesiątych 200 sztuk. Dziś w polskiej części Puszczy Białowieskiej żyje kilkaset żubrów, a wraz z populacją białoruską jest ich ponad tysiąc. Jest to największa wolno żyjąca populacja żubra nizinnego na świecie.
Po policzeniu żubrów w roku 2023 okazało się, że na terenie Polski żyje łącznie 2820 żubrów, z których 194 przebywa w zagrodach (są to np. ośrodki hodowli żubrów, ogrody zoologiczne), a 2626 żyje na wolności.
W zamkniętej hodowli w Mucznem oraz na wolności w Bieszczadach żyją żubry nizinno-kaukaskie. Wszystkie pozostałe polskie żubry należą do tzw. linii nizinnej, inaczej zwanej białowieską.
Żubry można spotkać w Polsce w takich miejscach jak: Puszcza Białowieska, Puszcza Knyszyńska, Puszcza Borecka, Bieszczady, Puszcza Augustowska, Lasy Janowskie i Puszcza Romincka.
Czytaj też:
Drugi najstarszy polski park narodowy. Ma już ponad 90 lat Czytaj też:
Tam już nie pójdziemy. Legendarne miejsce w Tatrach Czytaj też:
Jedyne takie góry w Polsce. Kiedyś rozciągało się tu płytkie morze