Jak brzmi pole bitwy? Możemy sobie wyobrazić ciągły huk artylerii, świst kul czy ryk samolotów, lecz tak naprawdę dokładne brzmienie pola walki z okresu pierwszej wojny światowej dla kolejnych pokoleń pozostawało zagadką. Magnetyczna taśma jeszcze nie istniała, a ówczesne techniki rejestracji dźwięku, oparte na igłach, miękkim wosku lub metalu, były zbyt prymitywne i nieporęczne, aby zabrać je na linię frontu.
Dzięki unikalnym dokumentom historycznym oraz nowoczesnej technologii naukowcom i twórcom udało się jednak odtworzyć ten historyczny moment. W ramach wystawy „Making a New World” w londynskim Imperial War Museum prezentowana jest niezwykła rekonstrukcja dźwiękowa, oparta na autentycznych danych z listopada 1918 roku.
Sound ranging
Choć nie mamy bezpośrednich nagrań audio z okopów, to wiadomo, że na froncie aktywnie prowadzono nasłuch. Wojskowe jednostki stosowały wówczas technikę zwaną sound ranging (namierzaniem akustycznym). Metoda ta miała na celu lokalizowanie pozycji wrogiej artylerii.
W tym celu technicy ustawiali wzdłuż linii frontu całe sieci mikrofonów: były to zakopane w ziemi beczki po oleju. Sygnały dźwiękowe były rejestrowane za pomocą pasa taśmy fotograficznej, na której fale akustyczne zapisywały się w postaci linii graficznych. Zasada działania była bardzo podobna do współczesnych sejsmometrów mierzących trzęsienia ziemi. Znając czas dotarcia fali dźwiękowej do poszczególnych punktów, wojskowi mogli precyzyjnie określić pozycję dział nieprzyjaciela i korygować własny ogień.
Jeden z takich historycznych pasków filmowych cudem przetrwał do naszych czasów. Dokumentuje on ostatnie minuty pierwszej wojny światowej na froncie zachodnim nad rzeką Mozelą, tuż przed wejściem w życie rozejmu o godzinie 11:00 w dniu 11 listopada 1918 roku.
Rekonstrukcja ciszy
Z okazji setnej rocznicy zakończenia konfliktu wspomniane Imperial War Museum zleciło firmie produkcyjno-dźwiękowej Coda to Coda analizę zachowanego arkusza filmowego. Zawierał on sześć równoległych linii odpowiadających liczbie mikrofonów działających o godzinie 10:58 rano 11 listopada 1918 roku.
Zespół kompozytorów i inżynierów przeprowadził szczegółowe śledztwo historyczne. Przeanalizowali oni rodzaje broni wykorzystywanej przez obie strony w ostatnich minutach walki, a także zbadali strukturę zapisu na taśmie, aby ustalić rozmiar, częstotliwość i odległość eksplozji. Biorąc pod uwagę ukształtowanie terenu oraz pejzaż ówczesnego frontu, odtworzono intensywność fal uderzeniowych i pogłosów.
Aby zwiedzający mogli w pełni doświadczyć tej chwili, twórcy poszli o krok dalej niż tradycyjna ścieżka dźwiękowa w głośnikach. Zaprojektowano specjalną „barierę dźwiękową” (soundbar). Odwiedzający wystawę opierają łokcie o specjalną poręcz i zasłaniają dłońmi uszy. W ten sposób dźwięk jest przewodzony przez kości ramion bezpośrednio do czaszki, pozwalając nie tylko usłyszeć, ale wręcz fizycznie poczuć potężny, narastający hałas ostrych salw, po którym nagle następuje absolutna, przejmująca cisza.
Jak podkreślał Will Worsley, dyrektor i główny kompozytor Coda to Coda, dokument ten daje niesamowity, uderzający wgląd w to, jak potężny i chaotyczny był ostrzał na froncie zachodnim. Twórcy instalacji chcą, aby dzięki tej multisensorycznej interpretacji współcześni odbiorcy mogli choć na chwilę poczuć, jak wyglądało to listopadowe przedpołudnie ponad sto lat temu. Chaotyczny huk uświadamia tym bardziej wymiar tragedii, jaką była pierwsza wojna światowa, w której poniosło śmierć około 10 milionów żołnierzy oraz kilka milionów cywilów.
Czytaj też:
Na drodze do wolnej Polski. Na ten dzień czekało kilka pokoleń Czytaj też:
Mało znane początki Niepodległej. Wcale nie zaczęło się w Warszawie