6 sierpnia 1946 roku na Cmentarzu Powstańców Warszawy przy ulicy Wolskiej odbyła się niezwykle poruszająca uroczystość. Tego dnia na Wolę przywieziono 5,5 tony ludzkich prochów umieszczonych w 117 trumnach. Były to szczątki osób zamordowanych w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego, przede wszystkim ofiar rzezi Woli oraz egzekucji przeprowadzonych na terenach dawnego Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych przy Alejach Ujazdowskich i w siedzibie Gestapo przy alei Szucha.

Godnie pochować

Powstanie Warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 roku. Już w pierwszych dniach niemieckie oddziały, w tym jednostki SS, policji i kolaborantów, rozpoczęły systematyczną eksterminację ludności cywilnej. Szczególnie krwawy charakter miała rzeź mieszkańców Woli. Szacuje się, że w ciągu zaledwie kilku dni zginęło tam od 40 do 60 tysięcy mieszkańców, głównie cywilów. Niemcy ciała ofiar często palili w miejscach zbrodni, aby ukryć ich skalę. Podobne praktyki stosowali w innych punktach kaźni w mieście.

Po wojnie, gdy Warszawa leżała w gruzach, zaczęto zbierać prochy i szczątki leżące w całym mieście, na ulicach i pod gruzami zrujnowanych budynków. Jesienią 1945 roku utworzono specjalny Cmentarz Powstańców Warszawy. Już w listopadzie odbyły się tam pierwsze pochówki. Największa uroczystość miała miejsce rok później, 6 sierpnia 1946 roku.

Tego dnia w kościele na placu Zbawiciela odprawiono Mszę świętą żałobną. Następnie kondukt żałobny ruszył w stronę nekropolii. Trumny z prochami przewożono na odkrytych ciężarówkach ulicami zrujnowanej stolicy. Był to wstrząsający obraz – wśród zgliszcz i ruin jechały setki trumien zawierających to, co pozostało po tysiącach Warszawiaków. Gdy procesja dotarła na cmentarz, prochy zsypywano do wspólnej mogiły. Świadkowie wspominali, że rodziny ofiar podchodziły do pustych już trumien i zbierały resztki popiołów, nie chcąc uronić żadnego pyłu...

Mogiła, do której złożono 5,5 tony prochów, stała się podstawą późniejszego kurhanu. Dziś nad nim stoi pomnik „Polegli Niepokonani” autorstwa Gustawa Zemły, odsłonięty w 1973 roku. Na metalowej tablicy widnieje napis informujący, że w tym miejscu spoczywają prochy ponad 50 tysięcy Polaków: cywilnych mieszkańców Warszawy oraz żołnierzy Armii Krajowej, zamordowanych przez Niemców w sierpniu i wrześniu 1944 roku.

Cmentarz Powstańców Warszawy jest największym cmentarzem wojennym w Polsce. Według oficjalnych ksiąg spoczywa tu dokładnie 104 105 osób. Około 80 procent z nich to cywile, w większości pochowani anonimowo. Liczbę złożonych tu żołnierzy powstania szacuje się na 8-10 tysięcy. W 177 zbiorowych mogiłach oraz w kurhanie znajdują się tony prochów.

Miejsce to jest jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej. Każdego roku 1 sierpnia i w rocznice rzezi Woli gromadzą się tu mieszkańcy stolicy, aby zapalić znicze.

Czytaj też:
"Można zabijać wedle uznania". Niemcy mordują cywilów Czytaj też:
"Waszym przeznaczeniem jest zginąć". Czata 49 w samobójczej akcji Czytaj też:
Pozorna cisza. Co działo się tuż przed godziną "W"?