Grecja wyszła z II wojny światowej formalnie po stronie zwycięzców, ale w rzeczywistości należała do najbardziej wyniszczonych państw Europy. Wojna z Włochami, niemiecka inwazja, okupacja, głód i wynikające z wojny kłopoty ekonomiczne pozostawiły kraj zrujnowany gospodarczo i głęboko podzielony politycznie. Co gorsza, konflikt nie zakończył się wraz z odejściem Niemców. Przeciwnie – już wkrótce po wyzwoleniu dawne podziały przerodziły się w walkę o to, kto będzie rządził powojenną Grecją.
Grecka wojna domowa z lat 1946–1949 stała się jednym z pierwszych wielkich konfliktów rodzącej się zimnej wojny. Zwycięstwo sił antykomunistycznych, możliwe w dużej mierze dzięki brytyjskiej, a później przede wszystkim amerykańskiej pomocy, na wiele lat określiło charakter greckiego państwa.
Grecja pod okupacją
Jesienią 1940 roku Grecja odparła włoską inwazję, ale sytuacja zmieniła się w kwietniu 1941 roku, gdy do walki wkroczyła Rzesza niemiecka. Operacja "Martia", czyli niemiecka inwazja na Grecję była jedną z najważniejszych kampanii na Bałkanach podczas II wojny światowej. W ciągu kilku tygodni wojska niemieckie przełamały grecką obronę i zajęły kontynentalną część kraju. Grecja została następnie podzielona między Niemcy, Włochy i Bułgarię, a król Jerzy II oraz rząd udali się na emigrację, ostatecznie do Egiptu.
Okupacja oznaczała nie tylko terror i represje, lecz także katastrofę gospodarczą. Rekwizycje, zniszczenia infrastruktury i problemy z zaopatrzeniem doprowadziły do potężnego kryzysu żywnościowego. Szczególnie tragiczna była zima 1941–1942, kiedy w okupowanej Grecji doszło do masowego głodu. Jednocześnie rozwijał się ruch oporu, w którym największą siłę zyskał kierowany przez komunistów Front Wyzwolenia Narodowego (EAM) i jego formacja zbrojna ELAS.
Walka z okupantem szybko zaczęła jednak mieszać się z walką o przyszły kształt państwa. EAM-ELAS zdobywał ogromne wpływy, zwłaszcza na terenach wiejskich, podczas gdy monarchiści, konserwatyści i inne środowiska antykomunistyczne obawiały się, że po wyzwoleniu komuniści spróbują przejąć władzę.
Kiedy Niemcy zaczęli wycofywać się z Grecji jesienią 1944 roku, problem z komunistami tylko się nasilił. W październiku do Aten wkroczyły wojska brytyjskie, a wraz z nimi powrócił rząd grecki. Wkrótce doszło jednak do otwartego konfliktu między EAM-ELAS a rządem wspieranym przez Wielką Brytanię. Walki w Atenach w grudniu 1944 roku, znane jako Dekemvriana, zakończyły się porażką czerwonych. Porozumienie z Warkizy z lutego 1945 roku przewidywało rozbrojenie ELAS, ale nie przyniosło politycznego pojednania.
Kryzys i wojna
Po wyzwoleniu Grecja była więc państwem formalnie odbudowującym demokrację, lecz w praktyce pogrążonym w przemocy politycznej. Państwo usiłowało ratować kraj przed komunistami, a po ich stronie utrzymywały się struktury byłego ruchu militarnego. Zjawisko to, określane później przez lewicę jako "biały terror", pogłębiało przekonanie greckich komunistów, że legalna działalność polityczna nie daje im bezpieczeństwa.
W marcu 1946 roku odbyły się wybory parlamentarne. Lewica w dużej mierze je zbojkotowała, a zwycięstwo odniosły ugrupowania określane jako prawicowe. Kilka miesięcy później przeprowadzono referendum w sprawie powrotu monarchii. Król Jerzy II został przywrócony na tron, choć spór o wiarygodność referendum i warunki, w jakich przeprowadzono wybory, jeszcze bardziej pogłębił polityczny podział społeczeństwa.
W tym samym czasie czerwoni rewolucjoniści przygotowywali rozwiązanie siłowe. Powstała Demokratyczna Armia Grecji (DSE), związana z Komunistyczną Partią Grecji (KKE). W 1946 roku konflikt był już wojną domową. Początkowo siły rządowe miały poważne problemy. Armia była słaba, państwo wyniszczone, a partyzanci dobrze znali górzysty teren północnej Grecji. DSE korzystała też z pomocy sąsiednich państw komunistycznych, przede wszystkim Jugosławii i Albanii.
Przełom przyszedł w 1947 roku. Wielka Brytania, wyczerpana wojną i problemami gospodarczymi, poinformowała Waszyngton, że nie jest już w stanie finansować greckiego rządu. W odpowiedzi Stany Zjednoczone przejęły główną rolę w jego wspieraniu.
12 marca 1947 roku prezydent Harry Truman zwrócił się do Kongresu o 400 milionów dolarów pomocy dla Grecji i Turcji. Tak narodziła się doktryna Trumana – jeden z fundamentów amerykańskiej polityki powstrzymywania komunizmu. Do Grecji zaczęły trafiać pieniądze, broń, wyposażenie i amerykańscy doradcy wojskowi.
Amerykańska pomoc
Amerykańskie wsparcie nie ograniczało się do dostaw broni. Greckie państwo otrzymało pomoc gospodarczą i organizacyjną, a armia została rozbudowana i zreorganizowana. Jednocześnie Waszyngton uznał utrzymanie Grecji po stronie Zachodu za sprawę strategiczną. Obawiano się, że zwycięstwo komunistów może zmienić układ sił we wschodniej części Morza Śródziemnego i zagrozić również Turcji.
Siły rządowe były znacznie liczniejsze. Wliczając policję dysponowały około 180 tysiącami ludzi. Komuniści mieli jedynie około 35 tysięcy walczących.
Wojna zaczęła stopniowo zmieniać charakter. DSE początkowo wykorzystywała partyzancką taktykę, jednak wraz ze wzrostem siły armii rządowej coraz trudniej było jej utrzymywać kontrolę nad większymi obszarami. Grecka armia, wspierana przez Amerykanów, otrzymywała nowoczesne wyposażenie i rosła w siłę.
Istotne znaczenie miała również sytuacja w samym bloku komunistycznym. Greccy komuniści nie mogli liczyć na pełne i jednolite wsparcie Moskwy. Stalin był dość powściągliwy wobec greckiego konfliktu. Dużo aktywniejszą rolę odgrywał przywódca Jugosławii Josip Broz Tito. Sytuacja zmieniła się jednak po konflikcie Tito ze Stalinem w 1948 roku. Rozłam jugosłowiańsko-radziecki miał dla greckich komunistów fatalne konsekwencje.
Ostatnie walki
W 1948 i 1949 roku przewaga zaczęła wyraźnie przechodzić na stronę rządu. Armia grecka, dysponująca coraz większymi zasobami i wspierana przez amerykańskich doradców, przystąpiła do systematycznego wypierania partyzantów z ich głównych baz na północy kraju.
Decydująca faza wojny rozegrała się latem 1949 roku w górach Grammos i Vitsi. Operacje greckiej armii doprowadziły do rozbicia głównych sił DSE. Dodatkowym ciosem było zamknięcie przez Jugosławię granicy dla greckich komunistów, co odcięło ich od kluczowych szlaków zaopatrzenia. Pod koniec sierpnia 1949 roku główne oddziały DSE wycofały się do Albanii. Wojna domowa była w praktyce zakończona.
Zwycięstwo nie oznaczało jednak powrotu do spokojnego życia politycznego. Grecja była krajem głęboko podzielonym, a tysiące ludzi zginęły, zostały uwięzione, wysiedlone lub opuściły kraj. Po stronie rządowej rozpoczął się okres umacniania systemu antykomunistycznego. Komunistyczna Partia Grecji została zdelegalizowana, a wobec jej działaczy i sympatyków stosowano represje. Wielu trafiło do więzień, na zesłanie lub do obozów internowania.
Powojenna Grecja była więc państwem parlamentarnym, ale demokracja funkcjonowała w cieniu aparatu bezpieczeństwa, monarchii i silnej armii. Zwycięzcy wojny domowej nie zamierzali dopuścić do ponownego wzrostu wpływów komunistów. Jednocześnie pomoc amerykańska i plan odbudowy pozwoliły państwu stopniowo podnosić się ze zniszczeń wojennych.
W 1952 roku Grecja weszła do NATO, ostatecznie wiążąc swoją polityczną i wojskową przyszłość z Zachodem. W ten sposób wojna domowa nie była jedynie zakończeniem greckiego konfliktu wewnętrznego. Stała się momentem, który na lata wyznaczył miejsce kraju w zimnowojennym podziale Europy – po stronie zachodniej, z silnym antykomunizmem wpisanym w fundamenty powojennego porządku politycznego.