Thomas Sankara był jednym z najbardziej znanych przywódców afrykańskich XX wieku. Zasłynął m.in. wezwaniem do wyswobodzenia kontynentu z kolonialnego podporządkowania Zachodowi. Jako prezydent najpierw Górnej Wolty, a następnie Burkina Faso, podjął próbę gruntownej przebudowy państwa.
Thomas Sankara. Od wojskowego do politycznego buntownika
Thomas Isidore Noël Sankara urodził się 21 grudnia 1949 roku w miejscowości Yako, na terenie ówczesnej francuskiej kolonii Górna Wolta. Wychowywał się w rodzinie katolickiej, a jego ojciec pracował jako funkcjonariusz administracji kolonialnej. Wybór kariery wojskowej nie był jednak przypadkowy. W 1966 roku Sankara rozpoczął naukę w liceum wojskowym w Kadiogo, a następnie kontynuował kształcenie w Akademii Wojskowej w Antsirabe na Madagaskarze.
Pobyt na Madagaskarze okazał się istotny nie tylko dla jego rozwoju zawodowego, lecz także politycznego. Obserwując protesty społeczne i przemiany polityczne, zainteresował się ideami lewicowymi, marksizmem oraz ruchami antykolonialnymi. Po powrocie do ojczyzny w 1973 roku rozpoczął służbę jako oficer. Brał udział w konflikcie granicznym między Górną Woltą a Mali w 1974 roku, a dwa lata później objął dowództwo ośrodka szkolenia komandosów w Pô.
Z czasem jego zainteresowania coraz bardziej wykraczały poza sprawy wojskowe. Sankara krytykował korupcję, nierówności społeczne i uzależnienie afrykańskich państw od dawnych metropolii kolonialnych. Wraz z grupą młodych oficerów, wśród których znajdował się Blaise Compaoré, rozwijał środowisko polityczne o orientacji lewicowej. Wyróżniał się przy tym skromnym stylem życia i bezpośrednim sposobem komunikowania się ze społeczeństwem.
Pierwszą ważną funkcję rządową objął we wrześniu 1981 roku, kiedy został sekretarzem stanu do spraw informacji w gabinecie pułkownika Saye Zerbo. Nie pozostał jednak długo na stanowisku. W kwietniu 1982 roku zrezygnował w proteście przeciwko autorytarnym praktykom władz. Wówczas wypowiedział słynne słowa: "Biada tym, którzy kneblują usta narodowi!".
Droga do władzy i rewolucja sierpniowa
W listopadzie 1982 roku kolejny przewrót wojskowy doprowadził do objęcia władzy przez Jeana-Baptiste'a Ouédraogo. Sankara został premierem w styczniu 1983 roku. Szybko stał się jednak postacią niewygodną dla bardziej konserwatywnych przedstawicieli nowego rządu. Jego antyimperialistyczne poglądy, krytyka elit i dążenie do radykalnych zmian budziły sprzeciw zarówno wewnątrz kraju, jak i poza jego granicami.
17 maja 1983 roku został pozbawiony stanowiska i umieszczony w areszcie domowym. Wydarzenie to przyspieszyło konflikt między zwolennikami Sankary a kierownictwem państwa. 4 sierpnia 1983 roku grupa wojskowych dowodzona przez Blaise'a Compaoré przeprowadziła zamach stanu, w wyniku którego Sankara odzyskał wolność i objął przywództwo w kraju. Powołano Radę Narodową Rewolucji (CNR), a rozpoczęty proces nazwano Rewolucją Demokratyczną i Ludową.
Sankara miał wówczas 33 lata. Jego ambicją było stworzenie państwa niezależnego gospodarczo i politycznie, które zerwie z pozostałościami kolonializmu. Symbolem tych dążeń stała się decyzja z 4 sierpnia 1984 roku o zmianie nazwy kraju z Górnej Wolty na Burkina Faso, co można tłumaczyć jako „Kraj Ludzi Uczciwych”. Zmieniono również flagę i hymn państwowy, podkreślając potrzebę budowania nowej tożsamości narodowej.
Rządy w Burkina Faso
Najważniejszym celem Sankary była gruntowna przebudowa społeczeństwa. Jego rząd podejmował działania na rzecz ograniczenia ubóstwa, zwiększenia samowystarczalności gospodarczej i uniezależnienia kraju od zagranicznej pomocy. Szczególną uwagę poświęcono rolnictwu. Władze wspierały lokalną produkcję żywności, rozbudowę infrastruktury na obszarach wiejskich oraz programy sadzenia drzew i przeciwdziałania pustynnieniu.
Istotnym elementem polityki społecznej była walka z analfabetyzmem i poprawa dostępu do opieki zdrowotnej. Prowadzono kampanie szczepień, budowano szkoły i przychodnie, a także podejmowano próby poprawy warunków życia najuboższych mieszkańców. Sankara zdecydowanie opowiadał się również za emancypacją kobiet. Wprowadzał rozwiązania mające zwiększyć ich udział w życiu publicznym, zwalczał przymusowe małżeństwa, obrzezanie kobiet i inne praktyki ograniczające ich prawa.
Prezydent starał się także ograniczać przywileje politycznych elit. Sam prowadził stosunkowo skromny tryb życia, krytykował rozrzutność urzędników i promował lokalne produkty. Znany był między innymi z tego, że korzystał z samochodu Renault 5, zamiast luksusowych pojazdów kojarzonych z afrykańskimi przywódcami. W polityce zagranicznej konsekwentnie sprzeciwiał się neokolonializmowi, imperializmowi i nadmiernemu zadłużeniu państw afrykańskich. Podczas szczytu Organizacji Jedności Afrykańskiej w Addis Abebie w lipcu 1987 roku apelował do innych przywódców o wspólne przeciwstawienie się spłacie zadłużenia zagranicznego.
Rządy Sankary nie były jednak wolne od kontrowersji i łamania prawa. Rewolucyjne władze ograniczały działalność przeciwników politycznych, stosowały represje i tworzyły komitety obrony rewolucji, które niekiedy działały w sposób arbitralny. Krytykowano również metody wymuszania dyscypliny społecznej oraz ograniczanie swobód związkowych i politycznych. Mimo ambitnych planów część reform nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, a napięcia wewnątrz obozu władzy stopniowo narastały.
Zamach stanu i śmierć
W drugiej połowie 1987 roku pozycja Sankary stawała się coraz trudniejsza. Narastały konflikty pomiędzy poszczególnymi frakcjami rewolucyjnego kierownictwa, a jego relacje z dawnymi współpracownikami ulegały pogorszeniu. Szczególnie istotny okazał się konflikt z Blaise'em Compaoré, niegdyś jednym z najbliższych sojuszników i współtwórców przewrotu z sierpnia 1983 roku.
15 października 1987 roku w stolicy kraju, Wagadugu, doszło do kolejnego zamachu stanu. W jego trakcie Thomas Sankara został zamordowany wraz z dwunastoma współpracownikami. Miał zaledwie 37 lat. Władzę przejął Compaoré, który przez następne 27 lat kierował Burkina Faso, odchodząc od wielu założeń poprzednika.
Śmierć Sankary zakończyła czteroletni okres rewolucyjnych rządów, ale nie wymazała jego znaczenia z historii Afryki. Z czasem stał się symbolem walki o niezależność kontynentu, sprawiedliwość społeczną i zerwanie z dziedzictwem kolonializmu. W 2022 roku Blaise Compaoré został zaocznie skazany na dożywotnie więzienie za współudział w zabójstwie Sankary.
Thomas Sankara pozostaje postacią niejednoznaczną. Z jednej strony był autorem ambitnych reform społecznych i gospodarczego programu uniezależnienia kraju, z drugiej – przywódcą rewolucyjnego reżimu, który nie stronił od autorytarnych metod. Niezależnie od ocen jego polityki, trudno odmówić mu miejsca wśród najbardziej wpływowych i rozpoznawalnych afrykańskich przywódców XX wieku.