W egipskiej wiosce Behbeit El-Hagar, położonej w gubernatorstwie Gharbia w delcie Nilu, archeolodzy zidentyfikowali pozostałości dwóch monumentalnych posągów królewskich, z których przynajmniej jeden z pewnością przedstawia faraona Ramzesa II. Natrafił na nie mieszkaniec wioski, gdy pracował w polu. Na szczęście, zamiast zignorować artefakt lub próbować go usunąć z pola, niezwłocznie zgłosił go lokalnemu inspektoratowi zabytków.
Po wstępnych oględzinach potwierdzono, że blok jest autentycznym zabytkiem z czasów starożytnych. Na miejsce skierowano ekipę ratunkową z Najwyższej Rady Starożytności (SCA). Wykopaliska ujawniły nie tylko dwie kolosalne rzeźby, ale także dodatkowy blok różowego granitu z hieroglifami związanymi z Ramzesem II.
Ramzes II, zwany Ramzesem Wielkim, był trzecim faraonem XIX dynastii, panował w latach około 1279-1213 p.n.e. Jego panowanie, trwające ponad 66 lat, należy do najdłuższych i najbardziej znaczących w historii starożytnego Egiptu. Ramzes II był nie tylko utalentowanym wodzem (to on władał Egiptem w czasie słynnej bitwy pod Kadesz, gdy Egipcjanie starli się z Hetytami), ale przede wszystkim wielkim budowniczym. Wzniósł lub rozbudował dziesiątki świątyń, od Abu Simbel na południu po Pi-Ramzes w delcie Nilu, gdzie znajdowała się królewska rezydencja.
Potężny pomnik
Najbardziej spektakularnym elementem znaleziska jest ogromna głowa faraona o wysokości około 1,60 metra. Władca przedstawiony jest w podwójnej koronie (pschent), która łączyła białą koronę Górnego Egiptu z czerwoną koroną Dolnego Egiptu. Symbolizowała ona zjednoczenie obu krain pod panowaniem jednego władcy. Przy głowie zachował się fragment tylnego filara – konstrukcyjnego elementu typowego dla egipskich posągów królewskich. Na filarze widnieje imię Horusowe Ramzesa II: „Hor-ka-nakht-mery-maat”, co tłumaczy się jako „Horus, silny byk, ukochany Maat”. Maat była boginią ładu, sprawiedliwości i kosmicznego porządku.
Na podstawie proporcji głowy badacze szacują, że kompletny posąg, łącznie z podstawą, mógł osiągać wysokość około 8,5 metra. Takie kolosy były charakterystyczne dla czasów panowania Ramzesa II, który chciał, by jego wizerunki dominowały w krajobrazie całego Egiptu.
Drugi posąg zachował się także w okazałej formie. Znaleziono części tułowia oraz głowę, które mają około 2,40 metra wysokości. Postać ma na sobie nemes, czyli klasyczną pasiastą chustę królewską, a jej rysy twarzy przypominają te z pierwszego posągu. Z tego powodu archeolodzy wstępnie również określają posąg jako wizerunek Ramzesa II, mimo że na tym fragmencie nie odnaleziono jeszcze inskrypcji z imieniem władcy.
Nieopodal drugiego posągu znaleziono ponadto blok różowego granitu o długości około 1,30 metra. Zachowały się na nim hieroglify zawierające dwa ważne tytuły Ramzesa II: „Nesu-bity” (Król Górnego i Dolnego Egiptu) oraz „Sa-Ra” (Syn Ra). Tytuły te wchodziły w skład tytulatury królewskiej i podkreślały zarówno ziemską władzę, jak i boskie pochodzenie faraona. Różowy granit pochodził niemal wyłącznie z kamieniołomów w Asuanie, położonych setki kilometrów na południe, co świadczy o ogromnym wysiłku organizacyjnym związanym z transportem materiału.
Zagadka lokalizacji
Największą zagadką pozostaje miejsce odkrycia posągów. Behbeit El-Hagar znane jest przede wszystkim z monumentalnej świątyni Izydy wzniesionej niemal 900 lat po śmierci Ramzesa II. Główne prace budowlane prowadzono za panowania Nektanebo II (360-342 p.n.e.), ostatniego rodzimego faraona Egiptu, a dokończyli je Ptolemeusze, zwłaszcza Ptolemeusz III. Świątynia była wyjątkowa: niemal w całości zbudowana z granitu, co w egipskiej architekturze zdarzało się niezwykle rzadko. Niestety, już w starożytności (prawdopodobnie około 24 r. p.n.e.) została zniszczon najpewniej podczas trzęsienia ziemi i dziś jej bloki rozproszone są po muzeach całego świata.
Dlaczego więc w wiosce kojarzonej ze znacznie późniejszą świątynią Izydy znalazły się kolosy Ramzesa II? Możliwe są trzy scenariusze: posągi stały tu już w czasach Nowego Państwa, zostały przeniesione z innego miejsca albo wtórnie wykorzystane w późniejszych epokach. Podobne przypadki ponownego użycia rzeźb Ramzesa II zdarzały się w Egipcie. Dalsze badania posągów być może pozwolą odpowiedzieć na te pytania.
Czytaj też:
Rzadki zabytek. Akwedukt z czasów przedrzymskich opowiada o zaginionej Italii Czytaj też:
Pochówek łodziowy odkryty w Polsce. To unikat Czytaj też:
Rzeźba sprzed 11 tys. lat. Wciąż nie wiemy, kto mógł ją stworzyć