13 listopada 1002 roku, w święto św. Brykcjusza z Tours, król Ethelred II, znany w historiografii pod niechlubnym przydomkiem „Bezradny” (staroang. Unræd, co dosłownie oznacza „mający złych doradców”), wydał rozkaz wymordowania wszystkich Duńczyków zamieszkujących jego królestwo. Decyzja ta, podyktowana była strachem, ale i polityczną bezsilnością wobec powtarzających się coraz częściej normańskich najazdów na Wyspy Brytyjskie. Niestety jednak to okrutne działanie nie tylko nie uratowało króla Ethelreda, ale stało się początkiem końca anglosaskiej Anglii.

Anglia na skraju załamania

Aby zrozumieć motywy stojące za masakrą z 1002 roku, należy przyjrzeć się sytuacji Anglii na przełomie X i XI wieku.

Od końca VIII stulecia Wyspy Brytyjskie regularnie padały ofiarą najazdów wikingów, jednak w latach dziewięćdziesiątych X wieku łupieżcze wyprawy przerodziły się w wyniszczającą wojnę.

Ethelred II, który wstąpił na tron jako dziecko w 978 roku, po tym, jak zamordowano jego przyrodniego brata Edwarda Męczennika, nigdy nie cieszył się autorytetem wśród możnych. W obliczu zagrożenia ze strony króla Danii Swena Widłobrodego oraz norweskiego wodza Olafa Tryggvasona, angielski władca przyjął strategię kupowania pokoju. Wprowadził podatek zwany Danegeld („duńskie złoto”), z którego finansowano astronomiczne trybuty wypłacane najeźdźcom w zamian za odstąpienie od grabieży.

Polityka ta okazała się katastrofalna w skutkach. Zamiast zniechęcić wikingów, gigantyczne sumy srebra działały jak magnes, przyciągając kolejne armie. Skarbiec świecił pustkami, społeczeństwo było wyniszczone podatkami, a na dworze królewskim narastała atmosfera wzajemnych oskarżeń i podejrzeń o zdradę. Wśród doradców Ethelreda zaczęła nawet pojawiać się myśl, że najgroźniejszy wróg nie przypływa zza morza, lecz znajduje się już wewnątrz kraju.

Atak na Duńczyków

Od czasów pokoju w Wedmore i utworzenia w IX wieku tzw. Danelaw (obszaru w północnej i wschodniej Anglii podlegającego duńskiemu prawu), na wyspie żyły dziesiątki tysięcy osadników skandynawskiego pochodzenia. Byli to w większości zasymilowani rolnicy, rzemieślnicy i kupcy, którzy od pokoleń uprawiali ziemię, płacili podatki i asymilowali się z Anglikami. Prócz nich, w angielskich miastach oraz w szeregach samej królewskiej gwardii, znajdowali się dość świeżo przybyli do Anglii najemnicy.

Współcześni historycy podkreślają, że rozkaz Ethelreda z 13 listopada 1002 roku o wymordowaniu wszystkich Duńczyków mieszkających w Anglii, nie mógł zostać wykonany na terenie Danelaw z powodów czysto praktycznych: po prostu mieszkająca tam populacja o duńskich korzeniach stanowiła większość społeczeństwa i dysponowała własną siłą militarną. Egzekucje objęły zatem przede wszystkim południowe i środkowe hrabstwa Anglii: obszary bezpośrednio kontrolowane przez koronę. Ofiarami byli wszyscy: mężczyźni, kobiety i dzieci, bez względu na wykonywane zajęcie.

Czystki prowadzono od końca 1002 roku. Co ciekawe, w dokumencie wydanym w 1004 roku (dotyczącym odbudowy spalonego kościoła św. Frydeswidy w Oksfordzie) sam Ethelred pisał bez skrupułów, że wydał rozkaz „sprawiedliwej eksterminacji” wszystkich Duńczyków, którzy „wyrośli na tej wyspie niczym kąkol wśród pszenicy”. Decyzję argumentował tym, że Duńczycy rzekomo spiskowali, aby pozbawić życia jego oraz jego doradców.

Najbardziej dramatyczne i najlepiej udokumentowane wydarzenia rozegrały się właśnie w Oksfordzie. Tamtejsza społeczność duńska, świadoma nadciągającego zagrożenia ze strony uzbrojonych tłumów i królewskich urzędników, schroniła się w murowanym kościele św. Frydeswidy, licząc na nietykalność wynikającą z prawa azylu. Mieszkańcy miasta nie zważali jednak na świętość miejsca. Gdy próby wyważenia drzwi zawiodły, świątynię podpalono wraz ze wszystkimi ludźmi znajdującymi się w środku.

Przez stulecia relacje kronikarzy o oksfordzkiej tragedii traktowano z ostrożnością, podejrzewając średniowieczną przesadę. Przełom nastąpił dopiero w 2008 roku, kiedy podczas prac archeologicznych na terenie St John’s College w Oksfordzie odkryto masowy grób zawierający szczątki co najmniej 37 młodych mężczyzn. Badania izotopowe kości potwierdziły, że byli to przybysze ze Skandynawii o diecie bogatej w ryby morskie. Co więcej, szkielety nosiły ślady gwałtownej śmierci – liczne rany cięte zadane od tyłu, wskazujące na masową egzekucję podczas ucieczki, a także ślady zwęglenia, co idealnie pokrywa się z opisem pożaru kościoła z 1002 roku.

Zemsta Swena Widłobrodego

Polityczne konsekwencje rzezi w dzień św. Brykcjusza okazały się dla Ethelreda II druzgocące. Zamiast zlikwidować rzekomych wrogów, król dostarczył władcy Danii, Swenowi Widłobrodemu, doskonałego pretekstu do wszczęcia „wojny totalnej”. Także dlatego, że podobno wśród ofiar masakr znalazła się Gunhilda, siostra króla Danii, wraz z mężem Palligiem, duńskim jarlem służącym wcześniej Ethelredowi. Choć niektórzy badacze podają w wątpliwość obecność samej Gunhildy w Anglii w 1002 roku, to i tak bezsprzecznie wieść o wymordowaniu pobratymców sprawiła, że Swen natychmiast podjął decyzję o inwazji na Anglię.

Już w 1003 roku duńska flota ponownie wylądowała u wybrzeży Anglii, rozpoczynając kampanię odwetową. Przez kolejną dekadę wojska Swena systematycznie pustoszyły kolejne hrabstwa, paląc miasta takie jak Exeter, Norwich czy Canterbury, gdzie w 1012 roku wikingowie zamordowali arcybiskupa Alphege’a. Zdesperowany Ethelred wypłacał kolejne gigantyczne okupy, lecz Swena nie interesowały już pieniądze, lecz angielska korona.

Opuszczony przez własnych możnych Ethelred II musiał w końcuratować się ucieczką do Normandii. Swen został ogłoszony królem Anglii. Choć duński władca zmarł zaledwie kilka tygodni później, a Ethelred na krótko powrócił na tron, los dynastii anglosaskiej był już przesądzony. W 1016 roku syn Swena, Kanut Wielki, ostatecznie podbił Anglię, włączając ją do swojego potężnego państwa.

Czytaj też:
Car Aleksander I po raz pierwszy w Warszawie. Jak witali go Polacy? Czytaj też:
Kolejne "hiszpańskie Stonehenge". Te konstrukcje stanowią nie lada zagadkę Czytaj też:
Pogrom Osmanów. Najkrwawsza bitwa w naszych dziejach?