Konfrontacja wojsk francuskich i austriackich pod Wagram zdecydowała o fiasku próby złamania dominacji Francji, a także przyniosła rzeź kilkudziesięciu tysięcy ludzi. Bitwa pod Wagram była kulminacyjnym momentem wojny V koalicji, w której przeciwko Francji wystąpiło Cesarstwo Austriackie wspierane przez Wielką Brytanię. Stała się symbolem wojny totalnej swojej epoki.
Geneza bitwy pod Wagram
Po przegranej Austrii pod Austerlitz w 1805 roku wydawało się, że potęga Napoleona w Europie Środkowej jest niezagrożona. Cesarz Franciszek I nie pogodził się jednak z utratą wpływów, a arcyksiążę Karol rozpoczął reformę armii. Wiedeń czekał na dogodny moment do wznowienia walki.
Taka okazja pojawiła się w 1809 roku, kiedy znaczna część sił francuskich była zaangażowana na Półwyspie Iberyjskim, gdzie trwała wojna w Hiszpanii. Austriaccy decydenci uznali, że Napoleon jest osłabiony, i w kwietniu 1809 roku rozpoczęli ofensywę przeciwko sprzymierzonej z Francją Bawarii.
Napoleon zareagował błyskawicznie. Po serii manewrów i zwycięstw zajął Wiedeń, jednak w maju 1809 roku doznał jednego z najboleśniejszych niepowodzeń w swojej karierze – pod Aspern i Essling Austriacy powstrzymali jego próbę przeprawy przez Dunaj. Była to pierwsza tak wyraźna porażka Napoleona od wielu lat.
Przez kolejne sześć tygodni cesarz przygotowywał nową ofensywę. Zgromadził na wyspie Lobau ogromne siły – Francuzów, Niemców, Włochów oraz oddziały państw sprzymierzonych.
Strony konfliktu i skala starcia
Pod Wagram stanęły naprzeciw siebie dwie gigantyczne armie. Napoleon dowodził siłami liczącymi około 154–172 tysięcy żołnierzy i miał do dyspozycji ponad 500 dział. W skład armii wchodziły korpusy marszałków Davouta, Massény, Oudinota, Bernadotte’a oraz słynna Gwardia Cesarska.
Po stronie austriackiej arcyksiążę Karol dysponował armią liczącą około 136–158 tysięcy żołnierzy i blisko 400 działami. Była to jednak armia znacznie lepiej przygotowana niż kilka lat wcześniej – lepiej zorganizowana, bardziej zdyscyplinowana i zdolna do prowadzenia działań na dużą skalę.
Łącznie w bitwie uczestniczyło zatem niemal 300 tysięcy żołnierzy, co czyniło ją największym starciem w dziejach Europy do tamtego momentu.
Przebieg bitwy – 5 lipca
Walki rozpoczęły się wieczorem 5 lipca, gdy Napoleon po udanej przeprawie przez Dunaj rozpoczął rozwijanie swoich wojsk na równinie Marchfeld. Pierwszego dnia doszło do intensywnych starć o miejscowości i kluczowe punkty terenowe, takie jak Aspern, Essling czy Raasdorf. Był to etap przygotowawczy, choć już wtedy straty były znaczące. Francuzi starali się zająć dogodne pozycje przed decydującym starciem następnego dnia, podczas gdy Austriacy budowali linię obrony opartą o wzgórza i potok Russbach, z centrum w rejonie Wagramu. Pierwszy dzień nie przyniósł rozstrzygnięcia, ale pokazał, że Austriacy nie zamierzają łatwo ustąpić.
Walki 6 lipca
Właściwa bitwa rozegrała się 6 lipca. Nad ranem arcyksiążę Karol rozpoczął silne natarcie na francuskie skrzydła, licząc na oskrzydlenie wojsk Napoleona i odcięcie ich od przepraw przez Dunaj. Szczególnie groźna była sytuacja na lewym skrzydle Francuzów, gdzie marszałek Masséna musiał prowadzić działania niemal w ciągłym ruchu, by utrzymać front.
Punktem zwrotnym okazała się decyzja Napoleona o skoncentrowaniu potężnej artylerii w centrum. Tak zwana wielka bateria, składająca się z około 100–120 dział, rozpoczęła intensywny ostrzał pozycji austriackich. Było to jedno z największych użyć artylerii w Europie do tego czasu.
Równocześnie marszałek Davout na prawym skrzydle przeprowadził skuteczne uderzenie na austriacką flankę. W centrum Napoleon rzucił do walki korpus generała Macdonalda, którego atak w wielkiej kolumnie piechoty przeszedł do historii bitew napoleońskich.
Atak kosztował ogromne straty, ale doprowadził do przełamania linii przeciwnika. W godzinach popołudniowych armia arcyksięcia Karola zaczęła się cofać.
Zwycięstwo Napoleona
Bitwa zakończyła się zwycięstwem Francji, ale była to wygrana okupiona ogromnym kosztem. Straty francuskie wyniosły około 34–37 tysięcy żołnierzy, natomiast Austriacy stracili ponad 38–40 tysięcy ludzi – zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli. Łącznie daje to ponad 70–80 tysięcy ofiar w ciągu zaledwie dwóch dni walk.
Kilka dni później Austria poprosiła o zawieszenie broni, a jesienią 1809 roku podpisano pokój w Schönbrunn, który zakończył wojnę V koalicji.
Wagram umocniło dominację Napoleona w Europie, ale jednocześnie pokazało, że jego zwycięstwa stają się coraz bardziej krwawe. Dla wielu historyków była to zapowiedź początku powolnego wyczerpywania się militarnej przewagi Francji.