Likwidacja lubelskich naukowców. Niemcy kontynuują eksterminację inteligencji

Likwidacja lubelskich naukowców. Niemcy kontynuują eksterminację inteligencji

Dodano: 
Sonderaktion Lublin. Pomnik ku czci ofiar egzekucji w dniu 23 grudnia 1939
Sonderaktion Lublin. Pomnik ku czci ofiar egzekucji w dniu 23 grudnia 1939 Źródło: Wikimedia Commons
Sonderaktion Lublin była to szeroko zakrojona akcja pacyfikacyjna, której kulminacja nastąpiła 17 listopada 1939 roku. Niemcy aresztowali dziesiątki wykładowców, studentów oraz rektora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, a także miejscowe duchowieństwo, w tym biskupa lubelskiego.

Już we wrześniu 1939 roku niemieckie władze okupacyjne przystąpiły do systematycznej realizacji planu wyniszczenia polskich elit przywódczych i intelektualnych. Zgodnie z wytycznymi Adolfa Hitlera naród polski miał zostać pozbawiony swojej warstwy kierowniczej, aby w przyszłości służyć wyłącznie jako niewykwalifikowana, niewolnicza siła robocza dla państwa niemieckiego. Jednym z najbardziej brutalnych przejawów tej polityki na Lubelszczyźnie była tzw. Sonderaktion Lublin.

Działania podjęte przez Niemców w Lublinie wpisywały się w szerszy kontekst tzw. Intelligenzaktion – operacji realizowanej na wszystkich ziemiach polskich zajętych przez wojska niemieckie. Najbardziej znanym jej aktem była krakowska Sonderaktion Krakau z 6 listopada 1939 roku, kiedy to podstępnie Niemcy zwabili na wykład i aresztowali 183 profesorów oraz pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczej. Niemcy niemal równocześnie uderzyli jednak w inne ośrodki akademickie, w tym w Lublin.

Jak sól w oku

Lublin stanowił dla okupanta szczególny problem. Był ważnym centrum życia intelektualnego, ośrodkiem o długich tradycjach niepodległościowych i siedzibą prężnie działającego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, założonego w 1918 roku przez ks. Idziego Radziszewskiego. Dla Niemców uczelnia łącząca polski patriotyzm z wartościami katolickimi jawiła się jako podwójne zagrożenie. Z tego powodu już w pierwszych dniach po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta na gmachu uniwersytetu pojawiły się pieczęcie, a okupanci rozpoczęli sporządzanie list proskrypcyjnych obejmujących wykładowców, studentów, sędziów, nauczycieli oraz księży diecezjalnych i zakonnych.

Początek aresztowań nastąpił 9 listopada 1939 roku, niemal w przeddzień polskiego Święta Niepodległości, którego ewentualnych obchodów Niemcy się obawiali. Tego dnia funkcjonariusze Gestapo i policji bezpieczeństwa aresztowali kilkuset przedstawicieli lubelskiej inteligencji, w tym grupę profesorów KUL i duchownych. Akcja była kontynuowana i rozszerzana w kolejnych dniach.

Kulminacja niemieckich prześladowań nastąpiła 17 listopada 1939 roku. Niemiecka policja otoczyła wówczas gmach Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego przy Alejach Racławickich, a także seminarium duchowne i kurię biskupią. W przeciwieństwie do podstępu zastosowanego w Krakowie, w Lublinie okupanci działali w sposób zupełnie otwarty i brutalny, przeprowadzając rewizje oraz zatrzymania bezpośrednio w murach uczelni, w mieszkaniach i instytucjach kościelnych. Wśród aresztowanych znaleźli się najwybitniejsi naukowcy związani z KUL, w tym rektor uczelni, ks. prof. Antoni Szymański, a także profesorowie prawa, filozofii i nauk humanistycznych, m.in. ks. prof. Zdzisław Goliński, prof. Ignacy Czuma, prof. Henryk Dembiński czy prof. Czesław Martyniak.

Zamek królewski w Lublinie, widok z placu Po Farze

W ramach listopadowych aresztowań, których apogeum przypadło na 17 listopada, do więzienia na Zamku Lubelskim trafiło łącznie około 250–300 osób, w tym kilkudziesięciu pracowników naukowych i studentów KUL oraz blisko stu duchownych, na czele z biskupem lubelskim Marianem Leonem Fulmanem i jego sufraganem, biskupem Władysławem Goralem. Sam budynek uniwersytetu został zdewastowany, zbiory biblioteczne częściowo rozgrabione lub zniszczone, a gmach zamieniono w niemiecki szpital wojskowy.

Dramat na Zamku

Zamek Lubelski, przekształcony przez Niemców w ciężkie więzienie śledcze Gestapo, stał się miejscem kaźni dla zatrzymanych profesorów i księży. Warunki panujące w celach były tragiczne: panował tłok, zimno, głód i choroby. Więźniów poddawano brutalnym przesłuchaniom, bito ich i upokarzano, co miało ich złamać oraz wymusić zeznania o rzekomej działalności konspiracyjnej.

Dalsze losy aresztowanych okazały były równie tragiczne. Profesorowie Czesław Martyniak i Stanisław Bryła zostali rozstrzelani w egzekucjach na starym cmentarzu żydowskim w Lublinie w grudniu 1939 roku, tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Dużą grupę, w tym biskupów Fulmana i Gorala oraz wielu wykładowców akademickich, wywieziono do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Berlinem. Tam wielu z nich nie wytrzymało nieludzkich warunków obozowych i morderczej pracy.

Nielicznym, jak rektorowi ks. Antoniemu Szymańskiemu, po wielu miesiącach ciężkich doświadczeń udało się wydostać z rąk Niemców dzięki interwencjom międzynarodowym oraz Watykanu, jednak jego zdrowie było zrujnowane. Ks. Szymański zmarł w 1942 roku w wyniku wycieńczenia po pobycie w obozie.

Sonderaktion Lublin z listopada 1939 roku zadała lubelskiemu środowisku naukowemu i kościelnemu gigantyczny cios. Uczelnia jednak, choć została oficjalnie zamknięta przez Niemców, to przez niemal pięć lat funkcjonowała w podziemiu, w ramach tajnego nauczania. KUL został ponownie otwarty w sierpniu 1944 roku, tuż po wyparciu wojsk niemieckich z miasta.

Czytaj też:
Wawel pod niemieckim butem. Zdemolowali wiele elementów
Czytaj też:
Tak brzmiał koniec wojny. To nagranie to przejmujące doświadczenie
Czytaj też:
Ta najważniejsza depesza. Świat dowiedział się o Niepodległej

Opracowała: Anna Szczepańska
Źródło: DoRzeczy.pl