Ćmielów to nie tylko miejsce produkcji wyjątkowych przedmiotów z porcelany, ale także miejsce o wyjątkowej wartości archeologicznej. Stanowisko archeologiczne Ćmielów 95 („Mały Gawroniec”) zostało zidentyfikowane i było badane podczas wykopalisk w latach 2004-2009 w ramach współpracy Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie.
Paleolityczny obóz
Badania na wzgórzu Mały Gawroniec obejmowały obszar ponad 4 arów powierzchni. Stwierdzono w tym miejscu obecność licznych zabytków ruchomych oraz nieruchomych związanych z późnym paleolitem, a szczególnie z kulturą magdaleńską. Kultura ta datowana jest na okres od 18 do 11 tysięcy lat temu. Jej nazwa wywodzi się od stanowiska Abri de la Madeleine we Francji (najsłynniejszym zabytkiem z tego okresu są malowidła naskalne z jaskini Lascaux).
Na stanowisku w Ćmielowie zidentyfikowano pozostałości paleolitycznych struktur osadniczych, w tym elementy konstrukcji mieszkalnych oraz liczne zagłębienia i jamy grobowe. Odkryto też ogromną kolekcję artefaktów: łącznie ponad 17,5 tysiąca przedmiotów krzemiennych, kamiennych i hematytowych, wśród których dominują narzędzia i produkty krzemienne o typowej dla kultur magdaleńskich technologii produkcji ostrzy i narzędzi retuszowanych.
Materiały z „Małego Gawrońca” obejmują zarówno przedmioty użytkowe, takie jak ostrza, perforatory, skrobaki i rdzenie, jak i artefakty o potencjalnym znaczeniu symbolicznym. Na części z nich dostrzeżono także ślady obróbki termicznej, co może wskazywać na wcześniejsze funkcje, to znaczy, że były używane na przykład podczas gotowania.
Wyniki analiz laboratoryjnych wskazują, że niektóre z kamiennych artefaktów były poddawane działaniu wysokich temperatur sięgających nawet 800 stopni Celsjusza, co może świadczyć o różnorodnych praktykach.
Stanowisko w Ćmielowie położone jest na charakterystycznym wzgórzu lessowym, gdzie osiedlono się już 13 tysięcy lat temu, w schyłkowym okresie paleolitu.
To stanowisko wyjątkowe w skali polskiej archeologii paleolitycznej. Na tle innych punktów kultury magdaleńskiej, Mały Gawroniec daje badaczom unikalne informacje o działalności ludzkiej i organizacji obozowiska.
Warto także zauważyć, że badania archeologiczne z okolic Gawrońca wskazują, że sąsiednie formy terenu, w tym wyższe wzgórze znane jako Gawroniec, były morfologicznie kształtowane przez ludzką działalność już w okresie neolitu i później. Badania geofizyczne i modele LiDAR ujawniły tysiące śladów będących dziełem człowieka, w tym systemy obronne, rowy, tarasy. Miejsce to przekształcono w różny sposób przez kilka tysięcy lat.
Dane zebrane w okolicach Ćmielowa są częścią szerszego kontekstu osadnictwa neolitycznego i eksploatacji surowców, w szczególności krzemienia pasiatego z rejonu Krzemionek Opatowskich, który stanowił w epoce neolitu jedno z najważniejszych centrów produkcji narzędzi i handlu surowcem w Europie.
„Mały Gawroniec” to jedno z trzech otwartych stanowisko magdaleńskich na terenie Polski z zachowanymi obiektami. Podobne stanowiska znajdują się w Dzierżysławiu na Ziemi Głubczyckiej oraz w Hłomczy nad Sanem.
Czytaj też:
630 tys. stanowisk po wypałach. Tyle miejsc odkryto w PolsceCzytaj też:
Wielkie zaskoczenie. Przez wieki miasto przykryte było piaskiemCzytaj też:
Tajemnicze podziemne korytarze. W Europie jest ich pełno, nie wiadomo do czego służyły