Stanisław Staszic był jedną z najbardziej wszechstronnych postaci w Polsce przełomu XVIII i XIX wieku. Był filozofem, publicystą politycznym, przyrodnikiem. Postulował reformy w nauce i gospodarce, udzielał się społecznie. Jego postulaty i myśli wykraczały daleko poza epokę, w której żył.
Początki
Staszic urodził się 6 listopada 1755 roku w Pile, w rodzinie mieszczańskiej. Jego ojciec był burmistrzem miasta. Staszic pobierał początkowo nauki w szkołach jezuickich w Poznaniu, a następnie wstąpił do seminarium duchownego i przyjął święcenia kapłańskie. W drugiej połowie XVIII wieku stan duchowny był jedną z nielicznych dróg umożliwiających awans społeczny osobom nieszlacheckiego pochodzenia. Staszic wyjechał następnie za granicę. W latach 1779-1781 studiował w Paryżu. Tam zetknął się bezpośrednio z ideami francuskiego Oświecenia, nowoczesną filozofią przyrody oraz osiągnięciami nauk przyrodniczych, zwłaszcza geologii i geografii.
Po powrocie do kraju, będącej już po pierwszym rozbiorze Rzeszypospolitej, Staszic związał się z rodziną Zamoyskich, pełniąc funkcję nauczyciela i wychowawcy. Uzyskał doktorat obojga praw na Akademii Zamojskiej, co umocniło jego pozycję. W tym okresie coraz częściej ogarniała go refleksja nad kondycją państwa polskiego. Owocem tych rozważań były liczne teksty publicystyczne, które przyniosły mu rozgłos jako jednemu z najostrzejszych krytyków ustroju Rzeczypospolitej. W „Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego” oraz w „Przestrogach dla Polski” Staszic bezlitośnie piętnował nadużywanie liberum veto, anarchię sejmową, nadużycia magnaterii czy opisywał dramatyczną sytuację chłopów. Opowiadał się za silną władzą państwową, reformą ustroju, ograniczeniem przywilejów stanowych oraz poprawą położenia najniższych warstw społecznych. Jego poglądy wywarły istotny wpływ na środowisko reformatorów okresu Sejmu Wielkiego, czyli ludzi stanowiących ideowe zaplecze powstania Konstytucji 3 maja.
Pisarz i naukowiec
Równolegle z działalnością publicystyczną Staszic rozwijał zainteresowania naukowe. Prowadził liczne podróże badawcze po ziemiach polskich, zwłaszcza w Karpatach i Sudetach, dokonując ważnych obserwacji geologicznych. Kulminacją tej pracy było opublikowane w 1815 roku dzieło „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”, uznawane za pierwszą nowoczesną syntezę geologiczną ziem polskich. Praca ta, oparta na obserwacjach terenowych i mapach zapewniła Staszicowi miano ojca polskiej geologii i wprowadziła nauki przyrodnicze do polskich uniwersytetów.
Po upadku Rzeczypospolitej Staszic nie wycofał się z życia publicznego. W czasach istnienia Księstwa Warszawskiego, a potem Królestwa Polskiego Staszic odegrał kluczową rolę jako organizator nauki, administracji i przemysłu. Był jednym z twórców Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, którym od 1808 roku kierował jako prezes, przekształcając je w najważniejszy ośrodek badań naukowych i życia intelektualnego pod zaborami. Jednocześnie pełnił wysokie funkcje urzędnicze, był m.in. dyrektorem generalnym Wydziału Przemysłu i Rzemiosł. Staszic wciąż opracowywał długofalowe programy rozwoju gospodarczego kraju, wspierał górnictwo i hutnictwo, rozwój przemysłu metalurgicznego oraz szkolnictwo techniczne. Z jego inicjatywy w 1816 roku powstała m.in. Szkoła Akademiczno-Górnicza w Kielcach – pierwsza polska uczelnia techniczna.
Szczególne miejsce w działalności Staszica zajmuje także jego zaangażowanie społeczne. Był jednym z pierwszych polskich myślicieli, którzy konsekwentnie domagali się poprawy losu chłopów i zniesienia feudalizmu. W 1816 roku założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, w którym nadał chłopom ziemię w dziedziczne użytkowanie, zorganizował system samopomocy, szkolnictwo i opiekę społeczną. Inicjatywa ta bywa uznawana za pierwszą nowoczesną formę spółdzielczości rolniczej w Europie.
Staszic był ponadto autorem dzieł filozoficznych i literackich, w tym poematu „Ród ludzki”, w którym przedstawił wizję rozwoju cywilizacji opartej na rozumie, pracy i postępie moralnym. Jego myślenie cechował racjonalizm, wiara w edukację oraz przekonanie, że rozwój nauki i gospodarki jest warunkiem odrodzenia społeczeństwa.
Stanisław Staszic zmarł 20 stycznia 1826 roku w Warszawie. Jego pogrzeb stał się okazją do wielkiej manifestacji patriotycznej. Został pochowany przy pokamedulskim kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na warszawskich Bielanach
Zgodnie z jego testamentem cały majątek Staszica przeznaczono na cele dobroczynne i edukacyjne.
Czytaj też:
Bohater styczniowego zrywu. Nie złamały go bestialskie przesłuchania RosjanCzytaj też:
Polski i grecki bohater. Niemcy bardzo długo na niego polowaliCzytaj też:
Człowiek, który pokazał Polakom Tatry. Ojciec górskiej turystyki