Kanał Elbląski znany też jako Kanał Ostródzko-Elbląski położony jest w województwie warmińsko-mazurskim i łączy Ostródę z Elblągiem, tworząc (razem z odgałęzieniami) szlak żeglowny o łącznej długości niemal 152 kilometrów. Słynny jest przede wszystkim z powodu pięciu suchych pochylni, które pozwalają statkom pokonywać różnice poziomu terenów po ziemi.
Budowa
Pomysł budowy kanału narodził się w połowie XIX wieku, kiedy tereny te należały jeszcze do Prus. Władze pruskie potrzebowały sprawnego połączenia między centralną częścią Prus Wschodnich z portami w Elblągu i Bałtykiem. Istniejące szlaki wodne były niewystarczające, zaś sieć dróg za słabo rozbudowano.
W 1825 roku elbląscy deputowani wystąpili na posiedzeniu parlamentu Prowincji Pruskiej z inicjatywą budowy kanału łączącego jezioro Jeziorak z jeziorem Drużno. Projekt zyskał poparcie króla Fryderyka Wilhelma IV. W 1837 roku zadanie opracowania projektu kanału powierzono Georgowi Jacobowi Steenke. Steenke, był absolwentem Królewskiej Szkoły Budownictwa w Berlinie oraz już doświadczonym budowniczym: nadzorował m.in. budowę grobli i wałów w Elblągu.
Początkowo rozważano klasyczny, w przypadku budowy kanałów, system śluz, ale różnica poziomów wody na krótkim odcinku (prawie 100 metrów w odległości 9-10 kilometrów między jeziorem Drużno a wyższymi jeziorami) okazała się zbyt duża. Potrzeba byłoby wybudować aż 32 śluzy, co było nieekonomiczne i czasochłonne. Steenke zainspirował się amerykańskim Kanałem Morrisa i postanowił zastosować pochylnie kołowe (suche pochylnie), na których statki są transportowane na wózkach po szynach. To rozwiązanie było rewolucyjne.
Prace budowlane rozpoczęto 28 października 1844 roku w Miłomłynie od symbolicznego wbicia pierwszej łopaty. Budowa trwała etapami. Pierwszy odcinek Ostróda – Miłomłyn oddano do użytku w 1860 roku. Pierwszy statek przepłynął tamtędy 31 sierpnia tego samego roku. Pełne uruchomienie żeglugi towarowej nastąpiło w 1861 roku. Budowa pochylni i pozostałych elementów zajęła więcej czasu. Ostatnie pochylnie ukończono dopiero w latach osiemdziesiątych XIX wieku.
Kanał zbudowano ręcznie przy użyciu prostych narzędzi, niemniej z ogromną precyzją. Pracowało przy nim tysiące robotników. Koszt inwestycji był gigantyczny i odpowiadał ówczesnej wartości niemal 2,5 tony złota. Kanał otrzymał początkowo nazwę Oberländischer Kanal, czyli Kanał Oberlandzki.
System śluz i pochylni
Kanał Elbląski składa się z pięciu pochylni: Buczyniec (największa pochylnia), Kąty, Oleśnica, Jelenie i Całuny Nowe; kilku śluz tradycyjnych (m.in. w Miłomłynie, Zielonej, Ostródzie); akweduktów (mamy tu słynny akwedukt karnicki, gdzie kanał płynie ponad jeziorem). Na trasie kanału są także jazy, mosty i groble.
Najbardziej widowiskowe są oczywiście pochylnie. Gdy statek się do niej zbliża, „wypływa” na ląd i wjeżdża na stalową platformę, która pokonuje suchy odcinek. Pochylnie napędzane były początkowo siłą wody z turbin, później parą, a dziś zasilane są energią elektryczną.
Kanał Elbląski odegrał ważną rolę gospodarczą w Prusach Wschodnich. Transportowano nim drewno, zboże, kamień i inne towary. Po drugiej wojnie światowej, w wyniku zmian przebiegu granic, znalazł się w Polsce. Został uszkodzony w czasie działań wojennych, ale już w 1948 roku przywrócono jego żeglowność. W czasach PRL był wykorzystywany głównie w celach turystycznych.
W latach 2011-2015 przeprowadzono gruntowną rewitalizację kanału. Od 2011 roku Kanał Elbląski ma status Pomnika Historii, a jego unikatowe rozwiązania hydrotechniczne są uznawane za zabytek o znaczeniu międzynarodowym.
Obecnie Kanał Elbląski to przede wszystkim atrakcja turystyczna. Rejsy statkami białej floty (np. z Ostródy lub Elbląga) przyciągają tysiące osób rocznie. Największą emocję wywołuje pokonywanie pochylni, kiedy statek dosłownie wyjeżdża z wody i sunie po trawie wśród zielonych wzgórz.
Oprócz pochylni warto zobaczyć akwedukt w Karnicach, rezerwat ptaków na jeziorze Drużno, malownicze jeziora takie jak Jeziorak i Drwęckie. Warto też zwrócić uwagę na samą zabytkową infrastrukturę. Kanał ten to bez wątpienia jeden z najpiękniejszych szlaków wodnych w Polsce. Ze względu na wyjątkowe walory przyrodnicze i kulturowe teren kanału oraz w jego obrębie został objęty ochroną w formie Obszaru Chronionego Krajobrazu Kanału Elbląskiego
Czytaj też:
Najsłynniejszy wynalazek Franklina. Mało kto zna go od tej stronyCzytaj też:
Dzieło życia Gaudiego na ukończeniu. Wizyta papieża w symboliczny dzieńCzytaj też:
Kilka kresek nakreślonych na mapie. Tak papież podzielił świat między dwóch wrogów