7 czerwca 1494 roku w niewielkim kastylijskim miasteczku Tordesillas podpisano jeden z najważniejszych dokumentów w historii nowożytnej Europy. Traktat z Tordesillas regulował podział stref wpływów między Królestwem Portugalii a Koroną Kastylii (wkrótce Hiszpanią), wyznaczając granicę, która kształtowała losy kontynentów przez kolejne stulecia.
Był to początek ery wielkich odkryć geograficznych. Dwa iberyjskie mocarstwa królujące wtedy na morzach i oceanach, postanowiły uniknąć otwartego konfliktu o nowo odkryte ziemie, zwracając się do papieża o rozstrzygnięcie ich sporu.
Od konfliktu do układu
Pod koniec XV wieku Europa rozpoczęła na dobre zamorską ekspansję. W 1488 roku Bartolomeo Diaz opłynął Przylądek Dobrej Nadziei, otwierając Portugalii drogę do Oceanu Indyjskiego. Cztery lata później, w 1492 roku, Krzysztof Kolumb w służbie hiszpańskiej dotarł do Karaibów, przekonany, że dotarł do Indii. Odkrycia te natychmiast wywołały napięcia między obydwoma krajami. Portugalia, opierając się na bullach papieskich z lat osiemdziesiątych XV wieku (m.in. Aeterni regis z 1481 roku), rościła sobie prawa do ziem na południe od Wysp Kanaryjskich oraz na wschodzie. Hiszpania natomiast domagała się wyłączności na ziemie odkryte przez Kolumba.
Aby rozstrzygnąć spór, obie strony zwróciły się do papieża Aleksandra VI, „niesławnego” Rodrigo Borgii. W maju 1493 roku papież wydał serię bulli Inter caetera, wyznaczając linię demarkacyjną 100 lig (około 540-550 km) na zachód od Wysp Zielonego Przylądka lub Azorów. Wszystko na zachód od tej linii miało przypaść Hiszpanii, na wschód zaś Portugalii.
Portugalia nie była z takiego obrotu sprawy zadowolona. Linia była, jej zdaniem, zbyt blisko „jej” wybrzeży Afryki. Jan II Doskonały, król Portugalii, zażądał renegocjacji. Po kilku miesiącach rozmów dyplomatycznych porozumienie zostało osiągnięte w Tordesillas.
Traktat przesunął linię demarkacyjną dalej na zachód, do około 1770-2000 km od Wysp Zielonego Przylądka. Linia biegła od bieguna północnego od bieguna południowego. Jak postanowił papież i negocjatorzy hiszpańscy i portugalscy: ziemie i morza na wschód od linii demarkacyjnej przypadały Portugalii, a na zachód Hiszpanii. Traktat dotyczył, rzecz jasna, wyłącznie ziem poza Europą i nieobjętych jeszcze chrześcijańską władzą. Podpisali go w imieniu monarchów przedstawiciele obu stron, a ratyfikowano go w lipcu w Hiszpanii i we wrześniu w Portugalii 1494 roku. Papież Juliusz II zatwierdził go ostatecznie w 1506 roku.
Należy pamiętać, że dokument nie był precyzyjny technicznie. Nie określono w nim dokładnie długości ligi morskiej (istniały różne miary), nie wyznaczono tej „granicy”. Ponadto, jak wiadomo, ówczesna wiedza o geografii była niepełna. Hiszpanie nie mieli na przykład pojęcia, jak daleko na zachód rozciąga się nowy kontynent, który odkrył Kolumb.
Kształtowanie Ameryki łacińskiej
Największym „zwycięzcą” traktatu podpisanego w Tordesillas okazała się Portugalia, choć początkowo wydawało się inaczej. W 1500 roku Pedro Álvares Cabral, płynąc do Indii, dotarł do wybrzeży Brazylii. Wschodnia część tego terytorium leżała po portugalskiej stronie linii ustalonej w Tordesillas. Dzięki temu Brazylia dostała się we władanie Portugalii, zostając z czasem jedynym krajem Ameryki Południowej, w którym językiem urzędowym jest portugalski. Linia nakreślona przez papieża dała Portugalii nie tylko Brazylię, ale też zapewniła jej dominację w handlu z Azją i Afryką.
Hiszpania otrzymała ogromne terytoria w Ameryce Środkowej i Południowej: od Meksyku przez Peru po większość Ameryki Południowej. To stamtąd płynęły do Hiszpanii bogactwa, które uczyniły ją światowym mocarstwem, którego monopol przełamała dopiero kilka dekad później Anglia.
Traktat z Tordesillas był pierwszym w historii przykładem międzynarodowego porozumienia dzielącego cały glob. Był to swego rodzaju precedens i początek koncepcji ustanawiania „stref wpływów”. Później, w 1529 roku, uzupełniono go Traktatem z Saragossy (Zorzi), który wyznaczył linię podziału na Pacyfiku.
Ale umowa z Tordesillas nie miała prawa długo przetrwać „nietknięta”. Anglia, Francja i Holandia otwarcie ją ignorowały. Wkrótce i tak doszło do konfliktów kolonialnych i walk o dominację na całym świecie.
Dokument umowy z Tordesillas jest wpisany na listę Pamięci Świata UNESCO.
Czytaj też:
Kluczowa data w dziejach Krakowa. Wtedy powstało miasto, jakie znamy Czytaj też:
Dzień żałoby dla chrześcijan. Upadek Drugiego Rzymu Czytaj też:
Królowa bez korony