Pierwszy odcinek Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej łączył Warszawę i Grodzisk Mazowiecki. Trasę tę otwarto 14 czerwca 1845 roku. Był to początek historii słynnej „Wiedenki”, trasy kolejowej łączącej Warszawę i Wiedeń.
Kolej Warszawsko-Wiedeńska, znana również jako Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska, stanowi jeden z kamieni milowych w historii polskiego transportu. Dała ona impuls do rozwoju polskiej gospodarki i zrewolucjonizowała podróżowanie po kraju. Była pierwszą linią kolejową zbudowaną na ziemiach Królestwa Polskiego, a jednocześnie drugą drogą kolejową w całym imperium rosyjskim.
Polski pomysł
Pomysł budowy linii kolejowej łączącej Warszawę z południową granicą Królestwa Polskiego narodził się już w 1834 roku. Głównymi inicjatorami budowy kolei byli hrabia Henryk Łubieński, wiceprezes Banku Polskiego, oraz przemysłowiec Piotr Antoni Steinkeller. Celem budowy było przede wszystkim ułatwienie transportu węgla z Zagłębia Dąbrowskiego, soli oraz innych surowców, a także rozwój przemysłu w regionie. Projekt zakładał połączenie polskiej trasy kolejowej z istniejącą siecią austriacką, co miało umożliwić dalszą podróż do Wiednia. Stąd wzięła się nazwa linii.
W 1838 roku powstało Towarzystwo Akcyjne Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Uzyskano gwarancje finansowe od Skarbu Królestwa Polskiego. Budowę rozpoczęto w 1839 roku według projektu inżyniera Stanisława Wysockiego, ale trudności finansowe nie pozwoliły ukończyć prac. Zadania przejął wkrótce rząd Królestwa Polskiego, powołując w 1843 roku Zarząd Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej.
Pierwszy odcinek prowadzący z Warszawy do Grodziska Mazowieckiego o długości około 30 kilometrów, oddano do użytku 14 czerwca 1845 roku. Uroczysty przejazd odbył się z udziałem namiestnika rosyjskiego w Królestwie Polskim, Iwana Paskiewicza i około 600 gości. Pociąg, złożony z parowozu i 12 wagonów, pokonał trasę w 24 minuty.
Kolejne odcinki Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej oddawano do użytku sukcesywnie w następnych miesiącach. Trasę przedłużano kolejno: do Skierniewic (odcinek oddano w październiku 1845 roku), Częstochowy (grudzień 1846) i wreszcie do stacji Granica (obecnie Sosnowiec Maczki) – 1 kwietnia 1848 roku. Całkowita długość linii wyniosła prawie 328 kilometrów. Pociąg zatrzymywał się po drodze na 27 stacjach. Była to jedna z najdłuższych jednorazowo budowanych linii w Europie w tamtych czasach.
Co bardzo istotne, linia wyróżniała się rozstawem torów, który wynosił 1435 mm. Był to standard europejski, różniący się od szerokiego rozstawu (1524 mm) stosowanego w reszcie Imperium Rosyjskiego. Umożliwiało to bezpośrednie połączenia z siecią austriacką i pruską, ale jednocześnie izolowało ją od reszty rosyjskich kolei.
Okno na świat
Kolej Warszawsko-Wiedeńska szybko stała się najbardziej dochodową linią w imperium rosyjskim. W pierwszym roku (choć wciąż jeszcze nieukończona) przewiozła ponad 143 tysiące pasażerów i około ilość towarów 9500 ton towarów. Ułatwiła eksport węgla z Zagłębia Dąbrowskiego, wspomagała rozwój przemysłu tekstylnego w Łodzi oraz transport wyrobów na rynki rosyjskie i zachodnie.
Kolej wpłynęła też na urbanizację i industrializację miast leżących wzdłuż trasy takich jak Grodzisk Mazowiecki, Żyrardów, Skierniewice, Piotrków Trybunalski, Częstochowa, Zawiercie czy Sosnowiec. Powstawały tam nowe osiedla mieszkalne, fabryki i huty. Wzdłuż linii pojawił się telegraf, co było wówczas nowością. Kolej była też swoistą ostoją polskości, gdyż była polskim pomysłem, a większość personelu stanowili Polacy.
W latach sześćdziesiątych XIX wieku zbudowano od głównej linii odgałęzienia, m.in. do Łowicza i dalej na północ w kierunku Prus. Linia odegrała ważną rolę podczas Powstania Styczniowego, służąc nie tylko wojskom rosyjskim, ale i polskim powstańcom.
Pierwszym dworcem na trasie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej był Dworzec Wiedeński w Warszawie, zaprojektowany przez Henryka Marconiego, który stał u zbiegu ulic Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich (dziś okolice metra Centrum). Otwarto go wraz z inauguracją linii, 14 czerwca 1845 roku. Był to okazały budynek, który stał się nie tylko miejscem oczekiwania na pociąg, ale i centrum życia towarzyskiego. Z czasem na trasie powstały także inne dworce, mosty, wiadukty i parowozownie. Wiele z tych obiektów zachowało się do dziś.
W 1912 roku linię Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej upaństwowiły władze rosyjskie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku weszła ona w skład Polskich Kolei Państwowych. W okresie międzywojennym modernizowano jej infrastrukturę. Podczas drugiej wojny światowej linia ucierpiała, ale po 1945 roku odbudowano ją i nadal pełniła ważną rolę.
Dzisiaj fragmenty dawnej „Wiedenki” wchodzą w skład sieci PKP, są to m.in. linia Warszawa–Katowice. Relikty dawnej infrastruktury (budynki, nasypy, mosty) są chronione jako zabytki.
Czytaj też:
Cud hydrotechniki. Mamy w Polsce prawdziwy unikatCzytaj też:
Najsłynniejszy wynalazek Franklina. Mało kto zna go od tej stronyCzytaj też:
Pierwszy mecz w dziejach polskiej reprezentacji. Emocje były ogromne