PIOTR WŁOCZYK: Skąd się wzięły popularne w czasach PRL głosy, że Zgrupowanie Stołpeckie AK było na niemieckich usługach?

ANDRZEJ BŁAŻEWICZ: Źródłem tych oskarżeń była od początku sowiecka propaganda. Już wiosną 1943 r., po zerwaniu stosunków dyplomatycznych ZSRS z rządem RP na uchodźstwie, Moskwa zaczęła przedstawiać oddziały Armii Krajowej, szczególnie te kresowe, nie tylko jako „burżuazyjne” czy nacjonalistyczne, lecz także jako faszystowskie.

Miejscem szczególnym była Nowogródczyzna, gdzie działał najbardziej na wschód wysunięty Batalion Stołpecki, funkcjonujący w otoczeniu wielotysięcznych sowieckich „otriadów”. Formacje te składały się zarówno z żołnierzy rozbitych w 1941 r. jednostek Armii Czerwonej Frontu Zachodniego, jak i z przerzucanych na ten teren aktywistów partyjnych oraz funkcjonariuszy NKWD, określanych zbiorczo mianem tzw. wostoczników. Konflikt był zatem jedynie kwestią czasu, zwłaszcza że układ Sikorski-Majski, zawarty pod naciskiem ZSRS i Wielkiej Brytanii, w ogóle nie regulował spornych kwestii terytorialnych, celowo pozostawiając problem granic nierozstrzygnięty.

Kiedy Sowieci stwierdzili, że to właśnie stołpecka partyzantka jest dla nich najgroźniejsza w tych stronach?

Po szczególnie uroczystych obchodach święta 11 Listopada w Derewnie (w II RP siedziba wiejskiej gminy, oddalona 26 km od Stołpców), w których brali udział Oddział Stołpecki, a także przedstawiciele partyzantki... sowieckiej i po jednoznacznej deklaracji komendanta Ośrodka Stołpce „Słup”, Aleksandra Warakomskiego „Świra”, że Nowogródczyzna jest integralną częścią Rzeczypospolitej, Sowieci uznali już nie Niemców, ale Zgrupowanie Stołpeckie za głównego wroga na tym terenie. Skutkiem tej decyzji była podstępna zdrada i rozbrojenie oddziału 1 grudnia 1943 r. nad jeziorem Kromań.

Wydawałoby się, że to już koniec…