Zimą 1941 r. armia niemiecka pod Moskwą poniosła pierwszą w drugiej wojnie światowej odczuwalną porażkę. Wehrmacht musiał wycofać się spod sowieckiej stolicy na odległość 100–150 km. Nie była to jeszcze katastrofa na miarę pogromu 6. Armii pod Stalingradem, ale jednak było to bardzo bolesne doświadczenie dla całej machiny wojennej III Rzeszy.

Po zdobyciu Moskwy Hitler zamierzał w niedługim czasie zakończyć kampanię przeciwko Związkowi Sowieckiemu – wynikało to z planów operacji „Tajfun”. Upadek sowieckiej stolicy miał być fundamentem zwycięstwa III Rzeszy. Zgodnie z opracowanym jeszcze pod koniec 1940 r. planem wojny na wschodzie („Barbarossa”) armia niemiecka miała zakończyć aktywne działania wojenne po trzech–czterech miesiącach po dotarciu do Wołgi i zdobyciu Moskwy oraz Leningradu. Plan Niemców nie przewidywał okupacji całej europejskiej części Związku Sowieckiego. Zniszczenie ostatniego wielkiego ośrodka przemysłowego na Uralu Hitler planował dokonać za pomocą lotnictwa.

Stalin natomiast chciał walczyć do końca, nawet po zniszczeniu większości swojej armii. Dla sowieckiego dyktatora ewentualny upadek Moskwy byłby jedynie etapem wojny. Propaganda ZSRS na początku października 1941 r., gdy upadek sowieckiej stolicy wydawał się prawdopodobny, odwoływała się do gen. Michaiła Kutuzowa, który po poddaniu Moskwy Napoleonowi w 1812 r. ostatecznie wygrał wojnę z Francją. Co więcej, Stalin w październiku polecił Berii podjąć rozmowy z ambasadorem Bułgarii w Moskwie, Iwanem Stamenowem, na temat odnowienia kontaktów sowiecko-niemieckich. Bułgaria, sojusznik III Rzeszy, nie przyłączyła się do wojny przeciwko ZSRS, mimo że armia bułgarska aktywnie wspierała działania Wehrmachtu na Bałkanach. Wykonawca tego polecenia, generał NKWD Paweł Sudopłatow, w swych wspomnieniach sugerował, że Stalin był gotów podpisać separatystyczny pokój z III Rzeszą, powtarzając z grubsza to, co Lenin uzgodnił z Niemcami w 1918 r. w Brześciu. Stalin był skłonny oddać Niemcom Ukrainę, Białoruś i niedawno zajęte kraje bałtyckie. Jak wyjaśniał Sudopłatow, Stalin chciał w ten sposób zyskać przerwę w działaniach wojennych, by zgromadzić nowe siły do walki z Niemcami. Był to oczywisty podstęp, na który Hitler nie zareagował.