Od tysięcy lat jajko było symbolem nowego życia, odrodzenia i siły witalnej. Jako metafora początku, jego znaczenie obecne jest w kulturach niemal całego świata – od Mezopotamii, przez Egipt, aż po Słowiańszczyznę. W tradycji wielkanocnej jajko nabrało szczególnego znaczenia, stając się nie tylko pokarmem, ale i niezwykłym, dekoracyjnym artefaktem – pisanką.
Starożytne korzenie pisanek
Już w starożytnej Mezopotamii jajka były zdobione i ofiarowywane bogom jako symbol życia i płodności. W Cesarstwie Rzymskim istniał zwyczaj obdarowywania się jajkami na wiosnę – wspomina o tym m.in. Owidiusz, a Pliniusz Młodszy opisywał zwyczaj malowania jaj naturalnymi barwnikami.
W tradycji chrześcijańskiej jajko zaczęło symbolizować Zmartwychwstanie Chrystusa. Jego skorupka miała oznaczać grób, a życie, które się z niego wykluwa – triumf życia nad śmiercią.
Najstarsze znane pisanki odnalezione na ziemiach polskich pochodzą z X wieku. Odkryto je w czasie wykopalisk archeologicznych na wyspie Ostrówek (teren dzisiejszej Opolszczyzny). Były to ceramiczne skorupki z ornamentami, przypuszczalnie związane z przedchrześcijańskimi praktykami rytualnymi.
Z czasem pisankom przypisywano właściwości magiczne – wierzono, że potrafią chronić przed złymi mocami, chorobami, a nawet pożarem. Według legendy z XIII wieku, chłopiec został uzdrowiony po tym, jak podniósł pisankę z grobu św. Jadwigi Śląskiej.
W tradycji ludowej jajka poświęcone w Wielką Sobotę miały potężną moc ochronną. Dawniej zakopywano je np. pod węgłem domu, aby zapewnić dobrobyt i ochronę przed złymi duchami, rzucano je w ogień podczas pożaru, wierząc, że ugaszą płomienie, skorupki święconych jajek zakopywano pod drzewkami owocowymi, co miało przynieść urodzaj lub też umieszczano je w ziemi przed zasiewem, by wspomóc wzrost roślin.
Pisanka, kraszanka czy malowanka?
Choć potocznie wszystkie kolorowe jajka wielkanocne nazywamy pisankami, to istnieją między nimi spore różnice. Jakie sposoby zdobienia jajek wyróżniamy?
Kraszanki (malowanki, byczki) – jednolicie barwione jajka, bez dodatkowych zdobień. Nazwa pochodzi od staropolskiego „kraszyć” – barwić.
Pisanki to jajka z ornamentami, malowane lub rysowane. Nazwa wywodzi się od „pisać” (wzory nanoszono np. woskiem).
W zależności od regionu Polski istniały i istnieją różne, powszechnie stosowane metody barwienia i zdobienia jajek. Oto kilka przykładów:
- Pisanki woskowe – wzory nanosi się roztopionym woskiem, a następnie barwi (technika batikowa). Takie zdobienia są popularne na Podlasiu oraz na wschodzie Polski.
- Drapanki – wzory wyskrobywane są na wcześniej zabarwionym jajku przy pomocy igły lub nożyka (Śląsk).
- Nalepianki – zdobione są wycinankami z papieru (okolice Krakowa i Łowicza).
- Ażurki (oklejanki) – to delikatnie perforowane wydmuszki, przypominające koronkę. Najczęściej mają charakter ozdobny.
- Haftowane pisanki – to z kolei jajka owinięte tkaniną, haftem albo włóczką – takie zdobienie znane jest m.in. na Kurpiach.
Największe zbiory pisanek w Polsce można podziwiać w: Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Muzeum Pisanki w Ciechanowcu oraz Muzeum Etnograficznym w Krakowie.
Czytaj też:
Cisza Wielkiej Soboty. Zwyczaje i tradycje wczoraj i dziśCzytaj też:
Najświętszy czas w roku. Triduum Paschalne zawsze miało dla Polaków wyjątkowe znaczenieCzytaj też:
To nie żart. W tym mieście nowy rok świętuje się w marcu