W 1947 roku norweski etnograf, antropolog i podróżnik Thor Heyerdahl (żył w latach 1914-2002) postanowił sprawdzić, czy starożytni mieszkańcy Ameryki Południowej, mając do dyspozycji tylko swoje tratwy z balsy, mogli dotrzeć do Polinezji. W ówczesnej nauce dominował pogląd o azjatyckim pochodzeniu Polinezyjczyków, ale Heyerdahl wskazywał jednak na podobieństwa w mitologii (postać boga-słońca Tiki/Kon-Tiki), archeologii i technikach żeglugi raczej pomiędzy Polinezyjczykami i Indianami z Ameryki Południowej. Aby udowodnić, że sama technologia nie stanowiła przeszkody w dotarciu Indian do Polinezji, postanowił powtórzyć rejs sprzed wieków.
Tratwą przez ocean
Tratwę zbudowano w porcie Callao w Peru według wzorów inkaskich, które zachowały się na rysunkach z czasów hiszpańskich konkwistadorów. Tratwa składała się z dziewięciu pni drzewa balsa (najdłuższy środkowy miał około 14 metrów długości i 60 centymetrów średnicy), połączonych linami konopnymi bez użycia metalu. Na pokładzie z bambusa wzniesiono otwartą kabinę pokrytą liśćmi bananowca, postawiono maszt z surowym żaglem, na którym namalowano wizerunek Kon-Tiki, oraz zamontowano kilka desek środkowych (guaras) umożliwiających ograniczoną manewrowość. Całość ważyła około 15 ton. Zapasy obejmowały m.in. ponad 1000 litrów wody, 200 orzechów kokosowych, bataty, dynie butelkowe oraz trochę racji wojskowych. Prócz tego, jedynym nowoczesnym wyposażeniem tratwy było radio. W wyprawie wzięło udział sześciu mężczyzn: Thor Heyerdahl (jako szef wyprawy), Herman Watzinger (zastępca, zajmował się pomiarami meteorologicznymi), Erik Hesselberg (nawigator), Knut Haugland i Torstein Raaby (operatorzy radiowi, a zarazem weterani norweskiego ruchu oporu) oraz Szwed Bengt Danielsson (antropolog, odpowiedzialny za zaopatrzenie). Na pokładzie znajdowała się też papuga.
28 kwietnia 1947 roku tratwę odholowano około 50 mil w morze i spuszczono na wodę, aby płynęła z prądem Humboldta. Rejs trwał 101 dni. Prądy oceaniczne i pasaty unosiły Kon-Tiki na zachód ze średnią prędkością około 1,5 węzła. Załoga doświadczyła wielu niebezpieczeństw: sztormów, wysokich fal, a nawet ataków rekinów. Wciąż obawiano się też o konstrukcję łodzi, która jednak, wbrew głosom sceptyków, nie nasiąkała nadmiernie wodą ani nie rozpadła się. Załoga żywiła się głównie rybami oraz złowionym planktonem. Podróżnicy zbierali też wodę deszczową. 30 lipca 1947 roku dostrzegli pierwszą wyspę o nazwie Puka-Puka, a 4 sierpnia minęli Angatau. 7 sierpnia tratwa wpadła na rafę koralową atolu Raroia w archipelagu Tuamotu. Tym samym załoga przebyła około 6900-8000 kilometrów (różnice wynikają z metod liczenia). Wszyscy zakończyli swą ekstremalną morską wędrówkę bez poważniejszych obrażeń.
Sukces wyprawy wykazał, że inkaska tratwa była zdolna do transoceanicznego rejsu. Książka Heyerdahla „Wyprawa Kon-Tiki” stała się światowym bestsellerem, zaś dokumentalny film z 1950 roku otrzymał Oscara. Oryginalna tratwa znajduje się w Muzeum Kon-Tiki w Oslo. Choć współczesna genetyka i archeologia wskazują na azjatyckie korzenie Polinezyjczyków, to wyprawa Norwegów pozostanie już ikoną archeologii eksperymentalnej.
Czytaj też:
Arktyczni pionierzy Czytaj też:
Jedyne takie góry w Polsce. Kiedyś rozciągało się tu płytkie morze Czytaj też:
Jak wygraliśmy Morskie Oko. Mało brakło, a najsłynniejszy staw byłby poza naszą granicą