„W »Fedonie« pogląd o istnieniu zaświatów określony był jako »stosowny« i »warty ryzyka«. Sokrates w ostatniej scenie – i to jest rzecz charakterystyczna – nie okazuje najmniejszych wątpliwości; nie mówi o stosowności, o ryzyku, czy o dobrej nadziei. Jest pewien, że czeka go dalsze życie w innej rzeczywistości. Co więcej, jest pewny, że do tej rzeczywistości uda się jego dusza, a jego ciało pozostanie na ziemi, i to ono – nie zaś dusza – będzie obiektem rytuałów pogrzebowych. Sokrates zawsze podkreślał różnicę między duszą a ciałem, ale nigdy wcześniej nie padło stwierdzenie, że jego ciało to nie on, że absurdem jest rozpaczać nad zwłokami w czasie pogrzebu, bo prawdziwy Sokrates po śmierci ciała znajduje się gdzie indziej”. – pisze prof. Ryszard Legutko w tekście „Śmierć Sokratesa” (teologiapolityczna.pl)
Wychowawca dusz
Sokrates urodził się w 470 roku p.n.e. Jego ojciec Sofroniskos był kamieniarzem, a matka Fainarete akuszerką, co sprawiało, że byli ludźmi dość zamożnymi. Sokrates wychowywał się w Atenach, gdzie spędził niemal całe swoje życie. Otrzymał solidne wykształcenie. Nauczył się nie tylko pisać i czytać, ale pobierał też nauki w zakresie np. poezji i muzyki.
W czasie wojny peloponeskiej (431–404 p.n.e.) Sokrates walczył w kilku bitwach i prawdopodobnie był to jedyny okres w jego życiu, kiedy pozostawał poza Atenami. Sokrates miał prawdopodobnie dwie żony, z których słynna stała się Ksantypa – rzekomo z powodu swego bardzo trudnego i uciążliwego charakteru. Nie wiadomo o niej jednak wiele, a informacje są niepewne.
Sokrates cieszył się w Atenach dużą popularnością, był znany wśród ateńskiej młodzieży, głównie przez swe wędrówki po mieście, zaczepianie przechodniów i wdawanie się w z nimi w dyskusje.
Filozof budził zainteresowanie także z powodu swego wyglądu – był raczej brzydki, nie przejmował się swoim strojem, podobno zaniedbywał higienę i chodził boso. Sokratesa interesowała młodość i uwielbiał przebywał wśród młodych ludzi oraz z nimi rozmawiać, ale w przeciwieństwie do większości dojrzałych Greków, nie interesowała go w ogóle homoseksualna więź z innymi mężczyznami. Pomimo, iż związki intymne pomiędzy mistrzami i uczniami były w starożytnej Grecji czymś powszechnym, Sokrates zamiast tego wolał „wychowywać ich dusze”.
Proces i śmierć Sokratesa
Przełom V i IV wieku p.n.e. był to dla Aten trudny okres. Niedawno polis poniosło srogą klęskę w czasie wojny peloponeskiej ze Spartą. Niegdysiejsze największe miasto-państwobyło już tylko cieniem własnej potęgi. Był to czas szukania wrogów wewnętrznych oraz przyczyn własnej klęski. Sokrates został zatrzymany w roku 399 p.n.e. – czy miało to związek z klimatem klęski i rozpadu państwa panującym w Atenach?
Filozof został oskarżony o bezbożność, brak czci dla religii państwowej oraz o psucie młodzieży. Jego rozprawa trwała jeden dzień. Oskarżenia pod adresem Sokratesa wszczął poeta Meletus. Innymi oskarżycielami byli Anytus i Lycon. Sam przebieg procesu znany jest dzięki przekazom Platona (ucznia Sokratesa) oraz Arystofanesa.
Sokratesowi zarzucono, iż odrzuca antropomorfizm greckich bóstw, którzy, według niego – skoro byli bogami – nie mogli posiadać negatywnych cech, podobnych ludziom. Ponadto miał wierzyć w daimonion – wewnętrzny głos, który odradzał czynienie złych rzeczy.
Sokrates bronił się przed oskarżeniem o ateizm twierdząc, że sam oskarżyciel wykazuje się brakiem logiki zarzucając mu bezbożność i czczenie fałszywych bogów jednocześnie. Stwierdził też, że sam jest dla Aten „darem bożym”, a jego działalność przyniosła polis wiele korzyści, tak więc, jeżeli zostanie skazany, to największym przegranym będą właśnie Ateny. Na koniec dodał, że chociaż żaden człowiek nie może osiągnąć prawdziwej mądrości, to poszukiwanie jej jest najlepszą rzeczą, jaką można w życiu uczynić, co sprawia też, że pieniądze i prestiż przestają być cenne.
Sokrates został uznany za winnego. Choć początkowo otrzymał możliwość wyznaczenia dla siebie kary, to odrzucono jego propozycję. Sokrates zażądał bowiem nie tyle kary, co zadośćuczynienia, czyli uiszczenia przez Ateny opłat za jego mieszkanie i posiłki. Twierdził, że nie może zaproponować nic innego, gdyż był niewinny.
Sokrates został uznany winnym przez sąd ludowy (dikasterion). O winie decydowało kilkuset ateńskich obywateli w demokratycznym głosowaniu. Sokrates został skazany na karę śmierci poprzez wypicie cykuty. Zmarł w 399 roku p.n.e.
„Kiedy Sokratesa skazano, odpływała właśnie na wyspę Delos doroczna uroczysta procesja do Apollina, na statku, na którym niegdyś miał się Tezeusz na Kretę wyprawić, aby zabić Minotaura. Zwyczaj religijny nie pozwalał podczas nieobecności tego okrętu wykonywać wyroków śmierci. A że podróż tam i z powrotem trwała dni trzydzieści, musiał więc Sokrates miesiąc po skazaniu spędzić w więzieniu. Dni jego były policzone, przynajmniej w przybliżeniu, bo statek mógł się o dzień, dwa spóźnić, a na drugi dzień po jego przybyciu do Aten wyrok miał być wykonany. W nagrodę za wierną służbę dał Apollo Sokratesowi trzydzieści dni życia nadzwyczajnych.
Trudno powiedzieć, co byłoby lepsze dla Sokratesa i tych, którzy go kochali: czy nie znać terminu śmierci, tak jak go wszyscy nie znamy, czy też lepsze było to, że termin był z góry znany i zbliżał się szybko i nieuchronnie. (...) Przyjaciele i znajomi odwiedzali Sokratesa w więzieniu i starali się namówić go do ucieczki. Dozór nie był zbyt ścisły, a za pieniądze można było wszystko uzyskać. Prawda, że w razie procesu o uprowadzenie skazańca groziła konfiskata majątku albo duża kara pieniężna, ale Sokrates miał przyjaciół bardzo zamożnych i wiernych. Od procesu i wyroku można się było zresztą również pieniędzmi wywinąć. Potrzeba było tylko dobrych chęci i energii ze strony przyjaciół, a przede wszystkim było potrzeba, żeby się Sokrates sam zgodził na projekt ucieczki. Tu jednak znalazła się trudność niepokonana.
Filozof oparł się wszelkim namowom i usiłowaniom przyjaciół, oparł się najoczywistszym argumentom i najgorętszym prośbom; został i wypił podaną truciznę, dopełniając tym sposobem Ajasowego samobójstwa, które był rozpoczął w sali sądowej podczas obrony”. (W. Witwicki, ze wstępu do „Kritona”).
Ostatnia rozmowa pomiędzy Sokratesem z jego przyjacielem Kritonem zawiera się w dialogu Platona pt. „Kriton”, gdzie Sokrates dokładnie wyjaśnia, dlaczego nie może uciec z więzienia i dlaczego musi ponieść śmierć zgodnie z wyrokiem wydanym przez Ateńczyków.
Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych pism. Jego poglądy znane są dzięki jego uczniom, głównie dzięki dziełom Platona.
Czytaj też:
Kamień milowy archeologii. Nikt nie wierzył, że cokolwiek uda się odkopaćCzytaj też:
Celebrytka wszech czasówCzytaj też:
Siedem nowych cudów świata. Co mogłoby znaleźć się na liście?