16 kwietnia 1927 roku o godzinie dwunastej, w samo południe, Polskie Radio po raz pierwszy nadało na żywo hejnał mariacki z wieży kościoła Mariackiego w Krakowie. Nikt nie mógł wtedy przypuszczać, że tak oto rodzi się tradycja, która przetrwa straszliwą drugą wojnę światową, komunistyczny reżim i narodziny trzeciej RP. Hejnał mariacki nadawany na falach Polskiego Radia to najstarsza cykliczna audycja radiowa na świecie.
Prawda i legenda
Słowo „hejnał” pochodzi z węgierskiego „hajnal”, oznaczającego świt lub pobudkę. Termin ten przywędrował do Krakowa prawdopodobnie w XIV wieku wraz z Węgrami, którzy pojawiali się licznie na dworze Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego.
Nie wiadomo, kiedy dokładnie zaczęto w Krakowie odgrywać hejnał. Pierwsza pisemna wzmianka na ten temat pochodzi z 1392 roku z krakowskich rejestrów płac. Odnotowano w nich, że miasto wynagradza strażników i trębacza, który z północnej wieży kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (tzw. hejnalicy) odgrywa hejnał.
W tamtym czasie hejnalista pełnił rolę strażnika miejskiego. Melodię hejnału grał o świcie na otwarcie bram miejskich, o zmierzchu na ich zamknięcie oraz na alarm, ostrzegawczo w razie pożaru lub wrogiego najazdu. Czy już wtedy grano znaną dziś melodię? Tego nie wiadomo.
Z czasem funkcja hejnału uległa zmianie. Od 1838 roku hejnał zaczęto grać w samo południe, o godzinie 12:00. Kraków jako pierwsze polskie miasto zyskało precyzyjne obliczenia czasu dzięki profesorowi Maksymilianowi Weissowi z Obserwatorium Astronomicznego UJ.
Melodię grano (i tak jest do dzisiaj) co godzinę, w cztery strony świata: najpierw na południe – w stronę Wawelu, dla króla. Potem na zachód – w stronę magistratu, dla burmistrza. Następnie a północ – ku Barbakanowi, dla gości i wreszcie na wschód, w stronę Małego Rynku, dla komendanta straży pożarnej.
Najbardziej charakterystyczne dla hejnału mariackiego jest to, że po kilku chwilach trwania melodii dźwięk w tonacji F-dur nagle urywa się w połowie frazy. Wiąże się z tym legenda mówiąca, że kiedy w 1241 roku, podczas ataku Tatarów (Mongołów) na Kraków, grający na alarm hejnalista został nagle trafiony strzałą przez wroga. Jest to jednak legenda powstała dopiero na początku XX wieku, zmyślona przez Anielę Pruszyńską w czasie rozmowy z amerykańskim pisarzem Erikiem P. Kellym. On jednak zamieścił tę opowieść w swej książce „Trębacz z Krakowa”, przez co zyskała ona ogromną popularność.
Transmisja na całą Polskę
Dlaczego Polskie Radio zdecydowało się na transmisję hejnału? Jego misją było jednoczenie całej Polski, wszystkich regionów, wzmacnianie tożsamości. Kraków jako dawna stolica, idealnie nadawał się na źródło symbolu. Transmisja hejnału w samo południe stała się aktem patriotycznym, choć przy okazji także technicznym wyczynem. Dźwięk z wieży Mariackiej rozbrzmiewał w domach od Gdańska po Lwów.
Obecnie hejnał mariacki wykonują funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej. Dwie osoby pełnią dyżury dwudziestoczterogodzinne, pokonują 239 schodów na wieżę i grają hejnał po 48 razy na dobę. W 1993 roku po raz pierwszy hejnał zagrała kobieta, Anna Kula.
Hejnał był dla Polaków zawsze ważnym symbolem. W 1944 roku Emil Czech zagrał go na Monte Cassino po morderczych walkach, zwycięstwie nad Niemcami i zajęciu klasztoru.
Czytaj też:
Niszczycielski najazd. Mongołowie zostawili po sobie spaloną ziemięCzytaj też:
Skarby po Rusi Kijowskiej. Ukraińcy dokonali niesamowitego odkryciaCzytaj też:
Piastowski demon