Te tajemnicze stworzenia należały do grupy gorgonopsów (łac. Gorgonopsia), czyli drapieżnych terapsydów, bezpośrednich krewnych linii prowadzącej do współczesnych ssaków. Jednym z najbardziej intrygujących przedstawicieli tej grupy jest niedawno opisany Jirahgorgon ceto, którego odkrycie w zdecydowany sposób zmienia nasze wyobrażenie o ewolucji wczesnych lądowych drapieżników.
Skamieniałość Jirahgorgon ceto została znaleziona w 2019 roku na farmie Wilgerbos w prowincji Western Cape w RPA, w obrębie formacji Abrahamskraal. Niemal kompletna czaszka z zachowaną żuchwą ma długość około 27-30 cm, co wskazuje na zwierzę wielkości dużego współczesnego lwa. W 2026 roku międzynarodowy zespół paleontologów pod kierunkiem Zanildo Macungo opisał go jako nowy rodzaj i gatunek, ustanawiając jednocześnie nową rodzinę Phorcyidae, do której należy też wcześniej odkryty Phorcys dubei.
Wyjątkowe cechy
Jirahgorgon ceto wyróżnia się unikalną kombinacją cech. Ten „ssako-gad” miał wąski pysk, stosunkowo małe oczy oraz charakterystyczną pionowo ustawioną potylicę. Była to cecha wcześniej kojarzona głównie z późniejszymi, bardzo dużymi rubidgeinami (był to inny rodzaj gorgonopsów). Uzbrojenie jamy ustnej było typowe dla drapieżnika szczytowego: pięć siekaczy w każdej kości przedszczękowej, potężne, bocznie spłaszczone kły o ostrych, lekko ząbkowanych krawędziach oraz zęby zakłowe. Dodatkowo na podniebieniu znajdowały się liczne stożkowate zęby – prymitywna cecha, która w późniejszych formach stopniowo zanikała.
Badania tomografią komputerową przeprowadzone w Grenoble pozwoliły zajrzeć do wnętrza czaszki bez jej niszczenia. Analizy wskazują, że zwierzę było przystosowane raczej do uśmiercania swoich ofiar poprzez zadawanie mocnego, głębokiego ugryzienia niż do długotrwałego miażdżenia czy rozdrabniania pokarmu. Strategia ta przypomina współczesne duże koty, które zabijają ofiarę jednym skutecznym atakiem.
Znaczenie odkrycia
Do niedawna panował pogląd, że gorgonopsy zaczynały jako stosunkowo małe drapieżniki (czaszki o długości 10-15 cm) i dopiero w późnym permie, po wymarciu ssakokształtnych dinocefali i niektórych ssakokształtnych gadów w typie terocefali, osiągnęły wielkie rozmiary. Jirahgorgon ceto udowadnia, że duże formy istniały już w środkowym permie, około 5 milionów lat wcześniej, niż wcześniej zakładano.
Gorgonopsy należały do synapsydów i zajmowały pozycję szczytowych drapieżników w ekosystemach Gondwany. Żyły w krajobrazie semiaridowym (klimat półsuchy, stepowy) z sezonowymi rzekami i równinami zalewowymi. Ich dominacja trwała do końca permu, kiedy to wymieranie permsko-triasowe niemal całkowicie wyeliminowało tę grupę. Niszę drapieżników przejęły następnie terocefale, a później archozaury.
Odkrycie Jirahgorgon ceto wypełnia ważną lukę między wczesnymi formami a późnymi gigantami, takimi jak Inostrancevia. Pokazuje też, że dalsze badania prowadzone na terenie RPA nadal będą dostarczać kluczowych informacji o początkach ewolucji ssaków i ich najbliższych krewnych.
Czytaj też:
Przyjaźń od tysięcy lat. Jak łowcy-zbieracze "ukształtowali" pierwsze psy Czytaj też:
Różne "rodzaje" kanibalizmu. Badacze z Hiszpanii potwierdzają Czytaj też:
Są maleńkie i precyzyjne. Figurki mają 40 tys. lat