Chopin z warszawskich Łazienek. Trudne dzieje słynnego pomnika

Chopin z warszawskich Łazienek. Trudne dzieje słynnego pomnika

Dodano: 1
Uroczystość odsłonięcia pomnika Fryderyka Chopina w Łazienkach, 14 listopada 1926
Uroczystość odsłonięcia pomnika Fryderyka Chopina w Łazienkach, 14 listopada 1926 Źródło: Wikimedia Commons
Pomnik Fryderyka Chopina powstawał przez wiele lat. Od pomysłu do realizacji idei Wacława Szymanowskiego upłynęły ponad dwie dekady. Współcześnie jest to jeden z najlepiej rozpoznawalnych monumentów w Polsce.

Pomnik Fryderyka Chopina uchodzi za jedną z najsłynniejszych polskich rzeźb. Znajduje się on w Parku w Łazienkach w Warszawie. Projektantem dzieła był Wacław Szymanowski. Pomnik Chopina to wyjątkowy przykład stylu secesyjnego w polskiej rzeźbie pomnikowej. Był to zarazem pomnik-symbol. Niemcy rozumieli, jak wiele znaczy on dla Polaków. 31 maja 1940 roku Niemcy wysadzili go w powietrze. Zrekonstruowano go w latach 50. XX wieku.

Marzenia Szymanowskiego

Idea stworzenia pomnika ku czci największego polskiego kompozytora powstała już w w drugiej połowie XIX wieku, lecz wówczas, ze względu na atmosferę polityczną, pomysł nie mógł zostać zrealizowany. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1902 roku. Wtedy to car Mikołaj II wydał zgodę na powołanie Komitetu Budowy Pomnika Chopina w Warszawie. Przyczyniła się do tego słynna polska śpiewaczka operowa Adelajda Brochocka, która zgodę cara uzyskała ponoć osobiście po jednym z występów. Konkurs na projekt monumentu rozpisano jednak dopiero kilka lat później, w 1908 roku.

Wacław Szymanowski w swojej krakowskiej pracowni podczas pracy nad pomnikiem Chopina

Niezależnie od rozwoju sytuacji nad Wisłą, mieszkający w Paryżu polski rzeźbiarz i malarz Wacław Szymanowski, zaczął przygotowywać projekt pomnika Chopina. Pomysł ten narodził się w jego głowie prawdopodobnie około 1903 roku. Dwa lata później Szymanowski przeniósł się do Krakowa. Tam, równolegle z monumentem poświęconemu Chopinowi, pracował nad drugim dziełem pt. „Pochód na Wawel”. W zamyśle Szymanowskiego „Pochód…” miał zostać ulokowany w zachodniej części dziedzińca na Wawelu. Kompozycja miała składać się z 52 figur przedstawiających polskich władców i inne znane osobistości z dziejów Polski. Ten wielki projekt nigdy nie został jednak zrealizowany.

Szymanowski w końcu całkowicie poświęcił się idei stworzenia pomnika Chopina. W 1905 roku pisał do przyjaciela: „Żyję w ciągłym niepokoju, bo mi ta sprawa strasznie na sercu leży (…) i pragnę urzeczywistnienia moich planów co do Szopena z taką siłą, z jaką niczego jeszcze w sztuce mojej nie pragnąłem”.

W roku 1908, kiedy ogłoszono konkurs na projekt pomnika Chopina, Wacław Szymanowski zgłosił się nań jako jeden z 66 rzeźbiarzy. Jego projekt został wybrany niemal jednogłośnie, choć ignorował dość surowe carskie wytyczne. Koszty jego budowy przekraczały 100 tysięcy rubli, a do tego, w zamyśle Szymanowskiego, pomnik nie mógł stanąć na placu Wareckim (dziś plac Powstańców Warszawy), który został wybrany przez władze carskie. Lokalizacją wybraną przez artystę był park Łazienkowski.

„Wybrany jednogłośnie projekt Szymanowskiego to unikatowy przykład stylu secesyjnego w realizacji pomnikowej – stylu, który realizował się co prawda w rzeźbie architektonicznej czy mniejszych formach rzeźbiarskich, nie zadomowił się jednak w rzeźbie pomnikowej. W ujęciu Szymanowskiego Chopin siedzi u stóp targanej wiatrem wierzby (której liście w pierwotnej wersji pokryte były delikatnym złoceniem), w skręconej pozie bliskiej manierystycznej figura serpentinata. Poły rozwianego płaszcza przypominają ahistoryczną draperię, która stapia się niemal z pochylonymi wierzchołkami wierzbowej gałęzi. Kompozytor o zamyślonej twarzy z półprzymkniętymi oczami, z dłonią uniesioną ponad pniem wierzby niby nad klawiaturą fortepianu, został przez Szymanowskiego przedstawiony jako artysta w momencie twórczego natchnienia – zasłuchany w dźwięki mazowieckiego pejzażu i przekształcający je w wyobraźni w nuty własnej kompozycji”. (Piotr Policht, „Wacław Szymanowski, Pomnik Fryderyka Chopin”a).

Elementy zniszczonego pomnika F. Chopina z warszawskich Łazienek

Pomnik Chopina stanąć miał w parku Łazienkowskim, nad sadzawką, w której postać kompozytora miała się odbijać. Tło dla monumentu tworzyć miały parkowe drzewa. Za przygotowanie oprawy architektonicznej pomnika odpowiadał Franciszek Mączyński.

Rzeczą najbardziej kontrowersyjną w projekcie Szymanowskiego były żaby (motyw częsty w sztuce secesyjnej), które obsiąść miały sadzawkę, nad którą górował pomnik. Ostatecznie zdecydowano o usunięciu żab, które nie pasowały do powagi monumentu.

Choć nie brakowało głosów krytycznych – nie wszystkim w końcu Chopin Szymanowskiego się podobał – to zwolenników projektu było znacznie więcej. Wśród nich znaleźli się m.in. Jacek Malczewski i Wojciech Kossak.

Choć Komisja projekt wybrała bardzo szybko, to budowy pomnika wciąż nie można było rozpocząć, gdyż brakowało zgody Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Nadeszła ona dopiero w 1912 roku. Wtedy też Wacław Szymanowski rozpoczął prace nad pomnikiem w swojej krakowskiej pracowni. Dwa lata później przystąpiono do odlewania pomnika z brązu. Odlew miał zostać wykonany w Paryżu – wtedy jednak wybuchła I wojna światowa, która zahamowała wszelkie prace nad stworzeniem pomnika. Na domiar złego niektóre jego elementy, w wyniku wojennej zawieruchy, przepadły w Paryżu.

Po Wielkiej Wojnie Wacław Szymanowski powrócił jednak do swojej największej idei. W 1922 roku, po kilku latach tułaczki po świecie, zamieszkał ostatecznie w Warszawie i doprowadził do reaktywacji Komitetu do spraw budowy pomnika Chopina. W jej skład wszedł m.in. Ignacy Jan Paderewski.

Pomnik Fryderyka Chopina, Warszawa

Dzięki finansowej pomocy państwa i społecznym zbiórkom, pomnik Chopina odlano ostatecznie w 1926 roku. Monument stanął w Łazienkach, niedaleko Belwederu. Uroczystość odsłonięcia pomnika odbyła się 14 listopada 1926 roku. Wydarzenie to zgromadziło wiele osób. Było to pierwsze w niepodległej Rzeczpospolitej odsłonięcie nowego pomnika. Wacław Szymanowski zrealizował swoje marzenia po ponad dwóch dekadach.

Dalsze losy pomnika Chopina

Pomnik Fryderyka Chopina z Łazienek był pierwszym monumentem zniszczonym przez Niemców na terenie Warszawy. Do jego wysadzenia doszło 31 maja 1940 roku. Niemcy postanowili zniszczyć nie tylko sam pomnik. Porąbali na kawałki także jego drewniany model, wyrzeźbiony w skali 1:2 z drewna lipowego, ze złoceniem na liściach wierzby, który Wacław Szymanowski podarował Muzeum Wielkopolskiemu. W Łazienkach po pomniku Chopina pozostał tylko cokół. Brąz, z którego odlano monument, Niemcy przeznaczyli natomiast na potrzeby zbrojeniowe III Rzeszy.

Decyzję o odbudowie pomnika Chopina podjęto tuż po zakończeniu II wojny światowej. W piwnicy domu Wacława Szymanowskiego odnaleziono nieduży model pomnika Chopina, na podstawie którego (oraz zachowanych fotografii) podjęto pracę nad wykonaniem nowego monumentu. Zrekonstruowany pomnik Fryderyka Chopina odsłonięto 11 maja 1958 roku. Na jego cokole umieszczony został zapis z „Konrada Wallenroda”:

„Płomień rozgryzie malowane dzieje,
Skarby mieczowi spustoszą złodzieje,
Pieśń ujdzie cało”

Czytaj też:
Znane obrazy, nieznane autorki. Sześć polskich malarek, które warto znać
Czytaj też:
Malarz, powstaniec. Brat Albert. Jedyny taki polski święty
Czytaj też:
Zbigniew Herbert. Zbyt uczciwy na Nobla
Czytaj też:
QUIZ: Malarstwo polskie. Czy poznasz autora widząc dzieło?

Opracowała: Anna Szczepańska
Źródło: DoRzeczy.pl / culture.pl