Życie i działalność Wincentego Witosa stanowią najlepszy przykład konsekwentnej służby państwu, demokracji i interesom chłopów, z których środowiska się wywodził.
Działalność wśród chłopów
Wincenty Witos urodził się 21 stycznia 1874 roku w Wierzchosławicach pod Tarnowem w ubogiej rodzinie chłopskiej. Z powodu trudnej sytuacji materialnej naukę szkolną rozpoczął dopiero w wieku dziesięciu lat i ukończył jedynie cztery klasy szkoły powszechnej. Brak formalnego wykształcenia rekompensował jednak niezwykłą pracowitością i samokształceniem. Dużą rolę w jego rozwoju intelektualnym odegrał miejscowy nauczyciel, który udostępniał mu książki i wspierał jego zainteresowania.
Już w młodości Witos zaangażował się w działalność społeczną i polityczną. W 1891 roku zetknął się z prasą ruchu ludowego, a wkrótce sam zaczął publikować artykuły w „Przyjacielu Ludu”. W latach 1895-1897 odbył służbę wojskową w armii austro-węgierskiej, po czym wrócił do rodzinnej wsi, gdzie prowadził gospodarstwo rolne i pracował jako cieśla. W 1898 roku ożenił się z Katarzyną Tracz, z którą miał córkę Julię.
Po utworzeniu Stronnictwa Ludowego wstąpił w jego szeregi, szybko wyrastając na jednego z najaktywniejszych działaczy. Postulował poprawę warunków życia chłopów, rozwój oświaty i aktywne rozbudzanie świadomości narodowej wśród mieszkańców wsi. W latach 1908-1931 pełnił funkcję wójta Wierzchosławic. W 1903 roku został członkiem Rady Naczelnej PSL, a w 1908 roku posłem do Sejmu Krajowego we Lwowie. Trzy lata później wybrano go posłem do Rady Państwa w Wiedniu, gdzie stał się jedną z czołowych postaci galicyjskiego ruchu ludowego.
W 1913 roku współtworzył Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”, którego formalne powołanie nastąpiło w 1914 roku. W czasie pierwszej wojny światowej początkowo popierał orientację proaustriacką, lecz z czasem, pod wpływem zmian na arenie międzynarodowej, przeszedł na stanowisko jednoznacznie niepodległościowe. Krytykował Akt 5 listopada oraz traktat brzeski z 1918 roku*, który uznawał za „czwarty rozbiór Polski”.
W październiku 1918 roku stanął na czele Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie, przejmując władzę w Galicji z rąk zaborcy. Odegrał istotną rolę w pierwszych miesiącach niepodległości, choć nie wszedł w skład rządu Ignacego Daszyńskiego ani Jędrzeja Moraczewskiego. Od grudnia 1918 roku był prezesem PSL „Piast” i posłem do Sejmu Ustawodawczego.
Trudy i polityczne spory
W lipcu 1920 roku, w obliczu ofensywy bolszewickiej, Witos został powołany na premiera Rządu Obrony Narodowej. Jego gabinet skupił przedstawicieli niemal wszystkich sił politycznych i odegrał kluczową rolę w mobilizacji społeczeństwa oraz w zwycięstwie nad Armią Czerwoną. Witos wykazał się wówczas odpowiedzialnością państwową, broniąc autorytetu Naczelnego Wodza i zapobiegając chaosowi politycznemu.
Po wojnie dwukrotnie jeszcze obejmował urząd premiera: w 1923 oraz w maju 1926 roku. Jego drugi rząd upadł w atmosferze kryzysu gospodarczego i hiperinflacji. Trzeci gabinet został obalony w wyniku zamachu majowego Józefa Piłsudskiego. Witos, kierując się racją stanu, podobnie jak prezydent Stanisław Wojciechowski, ustąpił, aby zapobiec eskalacji przemocy i dalszym walkom.
Po przewrocie majowym dokonanym przez stronnictwo Piłsudskiego, Wincenty Witos stanął w zdecydowanej opozycji wobec sanacji. Był jednym z liderów Centrolewu i uczestnikiem Kongresu Obrony Prawa i Wolności Ludu. Z racji swej nieprzejednanej postawy uchodził za jednego z największych przeciwników sanacji. W 1930 roku został aresztowany i osadzony w twierdzy brzeskiej, a następnie skazany w tzw. procesie brzeskim. Z obawy przed ponownym uwięzieniem w 1933 roku udał się na emigrację do Czechosłowacji, gdzie przebywał do 1939 roku, kierując z zagranicy ruchem ludowym i sprzeciwiając się autorytarnym rządom sanacji.
Po wybuchu drugiej wojny światowej Witos został aresztowany przez Niemców i więziony m.in. w Rzeszowie i Berlinie. Odrzucił propozycje współpracy z okupantem. Po zwolnieniu przebywał pod nadzorem gestapo w Wierzchosławicach, utrzymując kontakty z Polskim Państwem Podziemnym. W 1945 roku odrzucił również próby wciągnięcia go do współpracy przez władze komunistyczne i sowieckie.
Pomimo ciężkiej choroby do końca życia pozostawał aktywny, będąc autorytetem dla kolejnego pokolenia ruchu ludowego. Wincenty Witos zmarł 31 października 1945 roku. Został pochowany, zgodnie ze swoją wolą, w Wierzchosławicach.
* Traktat brzeski (pokój w Brześciu Litewskim) został podpisany 3 marca 1918 roku przez bolszewicką Rosję oraz państwa centralne, na czele z Niemcami i Austro-Węgrami. Traktat formalnie zakończył udział Rosji w pierwszej wojnie światowej, umożliwiając jej wycofanie się z wojny i sojuszu z Ententą. Dla Polski oznaczało to pośrednio potwierdzenie stanu okupacji i utratę części ziem na rzecz Ukraińskiej Republiki Ludowej, której niepodległość uznano.
Czytaj też:
Hańba brzeska. Do tego procesu nigdy nie powinno dojśćCzytaj też:
Eugeniusz Kwiatkowski. Człowiek, który wiedział, że Polskę stać na wielkośćCzytaj też:
Wielki Strajk Chłopski. Wiele ofiar i walki z policją