Król Jan III Sobieski umożliwił Tatarom zamieszkanie w dobrach królewskich, dając im pod zasiedlenie urodzajne ziemie w wsiach rolnych należących do trzech ekonomii królewskich na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Były to ekonomie: grodzieńska, brzeska i kobryńska.

Tatarzy w Polsce

Muzułmanie, głównie mieszkańcy Złotej Ordy i Krymu, pojawiali się na terenach Polski i Litwy już pod koniec XIV wieku. Byli to głównie uchodźcy, którzy szukali tu schronienia przed swymi niedawnymi władcami (najbardziej znaczącym zbiegiem był chan Złotej Ordy, Tochtamysz, który uciekł na Litwę przed swoim wrogiem w 1395 roku). Wielki książę Witold skrzętnie wykorzystywał ich obecność, dołączając ich, jako świetnych wojowników, do swoich wojsk. Z biegiem lat na tereny polsko-litewskie przybywało coraz więcej muzułmanów, których określano tutaj Lipkami (słowo Tatarzy upowszechniło się później). Wśród nich było wiele arystokracji. Muzułmanie mieszkający w Polsce mieli prawo praktykować swoją religię, pielęgnować obrzędy. Przywileje dla nich potwierdzali później kolejni królowie: Zygmunt II August, Stefan Batory, Zygmunt III Waza i Władysław IV.

Z czasem sytuacja Tatarów mieszkających na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów pogorszyła się. Magnateria i szlachta nie darzyły ich szacunkiem. Na muzułmanów zaczęto nakładać różne ograniczenia.

„Z powodu wojen Rzeczypospolitej z Turcją sytuacja Tatarów na ziemiach polskich w XVII w. była dość skomplikowana. Dochodziła do tego szlachecka nietolerancja w stosunku do muzułmanów, którym zabroniono wznosić nowe meczety i remontować stare. Czarę goryczy przepełniło nałożenie na nich podatków, z których dotychczas byli zwolnieni. Dlatego też wielu z nich przechodziło na stronę Imperium Osmańskiego, zwłaszcza po zamieszkach z zimy 1671 r. w chorągwiach tatarskich na Ukrainie i późniejszym buncie na wiosnę 1672 r., tuż przed wielką ofensywą turecką – wszystkie oddziały tatarskie w armii koronnej znalazły się po stronie sułtana, a zdarzenie to przeszło do historii jako bunt Lipków.

Przy królu zostali jedynie Tatarzy w służbie litewskiej, którzy też odznaczyli się w bitwie pod Chocimiem z 1673 r. Rok później Jan III Sobieski pozwolił na powrót skruszonych Lipków, którzy złożyli przysięgę na wierność Rzeczypospolitej (w 1676 r. sejm ogłosił powszechną amnestię dla muzułmanów). Przywrócono im dawne prawa i przywileje, pozostała jednak jeszcze sprawa zaległego żołdu”. – czytamy na stronie Muzeum Historii Polski.

Sobieski wiedział, że skarb państwa świeci pustkami, ale chciał w jakiś sposób odwdzięczyć się Tatarom, którzy pozostali wierni Rzeczypospolitej. Po analizie różnych możliwości zdecydowano o nadaniu Tatarom ziemi w dobrach królewskich na terenie Litwy.

W ten sposób w Grodnie, 12 marca 1679 roku, Jan III podpisał osobne przywileje dla każdego rotmistrza tatarskiego wraz z jego podkomendnymi, co dawało im możliwość osiedlenia się we wsiach trzech ekonomii królewskich: brzeskiej, kobryńskiej i grodzieńskiej. Dotychczasowa ludność tam mieszkająca została przeniesiona w inne miejsca, m.in. do Sannik i Trejgl.

Pułkownik Samuel Murza Krzeczowski (jeden z najbardziej zasłużonych rotmistrzów tatarskich) wraz ze swoją chorągwią otrzymał: Kruszyniany, Łużany i Nietupę. Tatarzy otrzymali grunty na zasadzie osadnictwa wojskowego, to znaczy cała jednostka osiedlała się razem, dowódca z oficerami i żołnierzami. Wielkość nadziału zależała od stopnia i zasług.

To właśnie przywileje Sobieskiego z 1679 roku stały się fundamentem dzisiejszych największych skupisk polskich Tatarów na Podlasiu. Najsłynniejszymi tatarskimi wsiami pozostają Kruszyniany i Bohoniki. Do dziś zachowała się tam tatarska ciągłość osadnictwa, kultura, tradycje i architektura muzułmańska (drewniane meczety i mizary z XVII-XVIII wieku).

W Kruszynianach powstał jeden z najpiękniejszych polskich meczetów, a sama wieś jest dziś symbolem wielowiekowej obecności islamu w Polsce i wyjątkowej historii różnych grup etnicznych zamieszkujących dawną Rzeczypospolitą.

Czytaj też:
Na ratunek królowej. Czarniecki przebijał się przez szwedzką blokadęCzytaj też:
Polacy nigdy nie pobili tylu wrogów. Bitwa, która powinna stać się legendąCzytaj też:
Od "zera" do milionera. Najbardziej niewiarygodna kariera I Rzeczypospolitej