Argentyńska państwowość kształtowała się stopniowo poprzez odrywanie od hiszpańskiego imperium, burzliwe spory o kształt ustroju i długotrwałe formowanie stabilnej republiki. Proces ten nie był ani szybki, ani jednolity – na pierwsze dekady niepodległości złożyły się wojny, konflikty wewnętrzne i rywalizacja między wizją państwa scentralizowanego a federacyjnego.
Argentyna – okres od kolonii do rewolucji
Tereny dzisiejszej Argentyny przez ponad dwa stulecia pozostawały pod panowaniem Hiszpanii jako część wicekrólestwa Peru, a od 1776 roku jako odrębne Wicekrólestwo La Platy. Centrum administracyjnym stało się Buenos Aires – portowe miasto, które z czasem wyrosło na polityczne i gospodarcze serce regionu.
Na początku XIX wieku sytuacja w Europie wpłynęła bezpośrednio na kolonie. Inwazja napoleońska na Hiszpanię w 1808 roku osłabiła władzę metropolii. W maju 1810 roku w Buenos Aires wybuchła tzw. rewolucja majowa, w wyniku której odsunięto hiszpańskiego wicekróla i powołano lokalny rząd – Pierwszą Juntę. Był to początek procesu niepodległościowego.
Formalne ogłoszenie niepodległości nastąpiło 9 lipca 1816 roku w mieście San Miguel de Tucuman. Deklaracja była odpowiedzią na próbę przywrócenia przez Hiszpanię kontroli nad koloniami oraz wyrazem dążenia elit do samostanowienia.
Wojna o niepodległość i rola elit
Kluczową postacią walk o niepodległość był Jose de San Martin, dowódca wojskowy, który nie tylko walczył na terenie obecnej Argentyny, lecz także odegrał fundamentalną rolę w wyzwoleniu Chile i Peru. Wojna o niepodległość miała charakter regionalny – była częścią szerszego procesu rozpadu hiszpańskiego imperium w Ameryce Łacińskiej.
Warto nadmienić, że ruch niepodległościowy był inicjatywą głównie kreolskich elit – potomków Europejczyków urodzonych w Ameryce. Ich interesy gospodarcze, zwłaszcza związane z handlem przez port w Buenos Aires, coraz częściej kolidowały z ograniczeniami nakładanymi przez Madryt. Proces budowy państwa od początku miał więc silny wymiar polityczno-ekonomiczny.
Spór o kształt państwa: unitarne czy federalne?
Uzyskanie niepodległości nie oznaczało końca problemów. Najważniejszym sporem pierwszych dekad był konflikt między zwolennikami silnej władzy centralnej (unitarystami), skupionymi wokół Buenos Aires, a federalistami, reprezentującymi interesy prowincji.
Buenos Aires, jako najbogatszy ośrodek, dążyło do centralizacji dochodów z handlu zagranicznego. Prowincje natomiast obawiały się dominacji stolicy i domagały się szerokiej autonomii. Spór ten doprowadził do serii wojen domowych w latach 20. i 30. XIX wieku.
Jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci tego okresu był Juan Manuel de Rosas, gubernator Buenos Aires, który w praktyce sprawował władzę dyktatorską w latach 1835–1852. Rosas reprezentował nurt federalistyczny, lecz jego rządy cechowała silna centralizacja i brutalne tłumienie opozycji. Okres ten pokazał, jak trudne było pogodzenie idei republikańskich z realiami młodego państwa.
Konstytucja i narodziny nowoczesnej republiki
Przełomem okazał się rok 1853, kiedy uchwalono konstytucję inspirowaną rozwiązaniami amerykańskimi. Ustanowiła ona federacyjny model państwa, podział władzy oraz system prezydencki. Buenos Aires początkowo odrzuciło ten akt, lecz ostatecznie w 1862 roku włączono miasto do federacji.
Od tego momentu można mówić o względnej stabilizacji ustrojowej. Argentyna stała się republiką federalną, w której prowincje zachowały autonomię, a władza centralna uzyskała jasno określone kompetencje. Model ten obowiązuje – z modyfikacjami – do dziś.
Czytaj też:
Kuba sprzed reżimu. Wyspa, która miała być drugimi KaraibamiCzytaj też:
Siedmiu niemieckich zbrodniarzy, którzy uciekli do Ameryki po II wojnie światowej