31 marca 1492 roku Izabela I Kastylijska i Ferdynand II Aragoński, krótko po ostatecznym wyrzuceniu muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego, wydali nakaz opuszczenia swojego kraju przez Żydów. Dla tysięcy wyznawców judaizmu było to ogromnie dotkliwą karą. Nie po raz pierwszy w swojej historii musieli szukać nowego miejsca do życia. Część z nich przeniosła się do Portugalii, ale i tam długo nie cieszyli się spokojem.
Edykt z Alhambry lub edykt o wygnaniu Żydów, nakazywał wszystkim wyznawcom judaizmu opuszczenie Królestwa Hiszpanii i jego posiadłości do dnia 31 lipca 1492 roku. Formalnie edykt został uchylony dopiero 16 grudnia 1968 roku.
Rosnące niepokoje
Żydzi byli obecni na terenie dzisiejszej Hiszpanii od czasów imperium rzymskiego. W czasach rekonkwisty, kiedy kolejni władcy katoliccy walczyli z muzułmanami, którzy wcześniej zajęli Półwysep Iberyjski, Żydzi stali po stronie chrześcijan. Ich status był różny i zależał od miejsca zamieszkania (do czasu zjednoczenia Hiszpanii przez Izabelę i Ferdynanda Hiszpania podzielona była na wiele władztw) i lokalnego władcy. Zdarzało się, że Żydzi zmuszani byli do noszenia specjalnych opasek czy zakazywano im wspólnego zasiadania przy stole z chrześcijanami. Nie przeszkadzało im to jednak w tworzeniu własnych „biznesów”. Żydzi zajmowali się rzemiosłem, handlem, finansami, udzielali pożyczek.
Sytuacja Żydów na terenie Hiszpanii pogorszyła się pod koniec XIV wieku, kiedy to w wielu miastach doszło do zamieszek i ataków na żydowskie sklepy i domy. Wielu Żydów zginęło, zaś tysiące innych skłoniono do przyjęcia chrześcijaństwa, zdarzało się, że także siłą. Z tego powodu do Żydów-chrześcijan, zwanych marranami, wciąż podchodzono z nieufnością, zarzucając im potajemne sprawowanie „starego” kultu.
Z powodu rosnących napięć królowie Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragoński zlecili inkwizycji tropienie m.in. fałszywych chrześcijan, którzy w praktyce nigdy nie porzucili judaizmu. Niedługo później zaś, tuż po zdobyciu Grenady i zakończeniu walk z muzułmanami, małżonkowie wydali tzw. edykt z Alhambry, w którym nakazano Żydom opuszczenie Królestwa Hiszpanii.
Szacuje się, że po marcu 1492 roku Hiszpanię opuściło od 40 do 200 tysięcy Żydów. Większość z nich skierowała się do Afryki Północnej oraz Europy południowo-wschodniej, gdzie osiedlili się w Salonikach, Stambule i Sarajewie, tworząc dobrze prosperujące i szybko bogacące się wspólnoty sefardyjskie. Część Żydów udała się do Portugalii, lecz spokój trwał tam krótko. W 1497 roku król Manuel I Szczęśliwy, chcąc poślubić córkę Ferdynanda i Izabeli, zgodził się na wypędzenie Żydów. Nie chciał tego robić bojąc się zubożenia i wyludnienia miast (Żydzi stanowili nawet 20 procent populacji kraju), więc zamiast wyjazdu, proponował im chrystianizację. Ci, którzy odmówili, mieli opuścić Portugalię do października 1497 roku.
Żydzi stanowili przez wieki ważny element etnicznej mozaiki Półwyspu Iberyjskiego. Decyzja o ich wypędzeniu z Hiszpanii, a później także Portugalii, na zawsze zmieniła los nie tylko ich samych i nie tylko tych państw, ale i całej Europy.
Czytaj też:
Rekonkwista. Sukces chrześcijan. Muzułmanie wyrzuceni z EuropyCzytaj też:
Bizantyńskie gry o porfirową komnatęCzytaj też:
QUIZ: Porfir, gladius, skene. Co znaczą te i inne powszechne w starożytności słowa?