Jeden z najbardziej rozpoznawalnych niemieckich dowódców w Drugiej wojnie światowej w historii zapisał się także jako ważny teoretyk nowoczesnej doktryny wojny pancernej. Był oficerem zawodowym, który zrobił karierę jeszcze w armii cesarskich Niemiec, a później w Reichswehrze i Wehrmachcie III Rzeszy. Jednocześnie był lojalnym żołnierzem państwa nazistowskiego – popierał Adolfa Hitlera i korzystał z możliwości, jakie dawał rozwijający się w totalitaryzm reżim.
Guderian urodził się 17 czerwca 1888 roku w Kulm (dzisiejsze Chełmno). Jego ojciec był oficerem armii pruskiej. Heinz także zdecydował się na służbę w wojsku. W 1907 roku rozpoczął karierę oficerską w armii niemieckiej. Podczas Pierwszej wojny światowej służył głównie w sztabach i jednostkach łączności, co miało później duży wpływ na jego poglądy w zakresie mobilności i koordynacji działań wojskowych.
"Achtung – Panzer!"
Po klęsce Niemiec w 1918 roku Guderian pozostał w zredukowanej armii Republiki Weimarskiej. W Reichswehrze zajmował się między innymi zagadnieniami transportu i łączności. W tym okresie zaczął interesować się wykorzystaniem broni pancernej. Analizował doświadczenia z końca I wojny światowej i rozwijał koncepcję szybkiej, manewrowej wojny prowadzonej przy użyciu czołgów oraz zmotoryzowanej piechoty.
W latach trzydziestych, gdy do władzy doszli naziści, Guderian zyskał możliwość rozwijania swoich pomysłów. Popierał politykę Adolfa Hitlera i był jednym z oficerów, którzy widzieli w nowym reżimie szansę na odbudowę potęgi militarnej Niemiec. W 1937 roku opublikował swoją najważniejszą książkę – "Achtung – Panzer!". Praca ta była rozwinięciem jego koncepcji użycia wojsk pancernych w sposób skoncentrowany i szybki. Guderian podkreślał znaczenie współpracy czołgów z lotnictwem oraz sprawnej łączności radiowej między oddziałami. Pomimo, że byli także inni teoretycy wojskowości wskazujący na te same prawidła, to Niemiec, ze względu na rozpętaną niebawem przez Hitlera wojnę, zyskał największy rozgłos.
Guderian w Drugiej wojnie światowej
Kiedy 1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, Guderian dowodził XIX Korpusem Pancernym. Jego jednostki odegrały ważną rolę w szybkim przełamaniu polskiej obrony i realizacji strategii blitzkriegu. W kampanii francuskiej w 1940 roku dowodzone przez niego dywizje pancerne uczestniczyły w przełamaniu frontu pod Sedanem i szybkim marszu w kierunku kanału La Manche. Był to jeden z momentów, które ugruntowały jego reputację jako faktycznego specjalisty od wojny manewrowej.
W czasie ataku na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku Guderian dowodził 2. Grupą Pancerną. Jego oddziały brały udział w wielkich okrążeniach Armii Czerwonej, między innymi w bitwie pod Smoleńskiem. Jednocześnie coraz częściej dochodziło do konfliktów między nim a Hitlerem dotyczących sposobu prowadzenia działań wojennych. Guderian opowiadał się za koncentracją sił i szybkim marszem na Moskwę, podczas gdy Hitler podejmował decyzje o zmianie kierunków ofensywy.
W grudniu 1941 roku, po niepowodzeniach na froncie wschodnim, został odsunięty od dowodzenia. Do służby powrócił dopiero w 1943 roku. Hitler powierzył mu wówczas stanowisko generalnego inspektora wojsk pancernych. Guderian zajmował się wtedy przede wszystkim reorganizacją i odbudową niemieckich sił pancernych. W lipcu 1944 roku, po zamachu na Hitlera, został mianowany szefem Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych. Funkcję tę pełnił do marca 1945 roku, kiedy ostatecznie popadł w konflikt z Hitlerem i został zdymisjonowany.
Narracja o "apolitycznym" Wehrmachcie
Po zakończeniu wojny Guderian dostał się do niewoli amerykańskiej w maju 1945 roku. Nie stanął przed głównym trybunałem norymberskim jako oskarżony. Był przesłuchiwany w charakterze świadka i przez pewien czas przetrzymywano go w obozie internowania, jednak nie został skazany za zbrodnie wojenne. W praktyce uniknął odpowiedzialności karnej, mimo zajmowania tak wysokich stanowisk w armii państwa nazistowskiego.
Po zwolnieniu z internowania w 1948 roku osiadł w Republice Federalnej Niemiec. Zajął się pisaniem wspomnień i analiz wojskowych. W 1951 roku opublikował książkę "Wspomnienia żołnierza", w której przedstawił własną interpretację wydarzeń wojennych i rolę wojsk pancernych.
Po Drugiej wojnie światowej wielu wysokich oficerów Wehrmachtu zaczęło budować wizerunek niemieckiej armii jako formacji "apolitycznej", która rzekomo prowadziła jedynie normalną wojnę, oddzieloną od zbrodni nazistowskiego państwa. Jednym z najważniejszych autorów tej narracji był właśnie Guderian. W swoich wspomnieniach przedstawiał siebie przede wszystkim jako profesjonalnego żołnierza i specjalistę od wojsk pancernych, podkreślając konflikty z Hitlerem w sprawach strategicznych, a jednocześnie marginalizując kwestie odpowiedzialności Wehrmachtu za działania prowadzone na okupowanych terenach.
Taki obraz przez długi czas funkcjonował w zachodniej historiografii i opinii publicznej, zwłaszcza w okresie zimnej wojny, gdy doświadczenie niemieckich oficerów było wykorzystywane przy budowie nowych sił zbrojnych Republiki Federalnej Niemiec. Dopiero od lat 80. i 90. XX wieku badania historyczne zaczęły systematycznie podważać mit "czystego Wehrmachtu", pokazując, że armia niemiecka była znacznie silniej powiązana z polityką III Rzeszy i jej zbrodniami, niż wcześniej przedstawiano. W tym kontekście również działalność takich dowódców jak Guderian zaczęto oceniać bardziej krytycznie.
Heinz Guderian zmarł 14 maja 1954 roku w Schwangau w Bawarii.
Czytaj też:
Bitwa pod Wizną. 720 Polaków kontra armia Heinza GuderianaCzytaj też:
Teoretyk i praktyk antykapitalizmu. Książka warta uwagi na polskim rynku