Miejsce to, znane dziś lokalnie jako Dżabal Chajjaber, skrywa monumentalną historię: pozostałości niegdyś potężnej Aleksandrii nad Tygrysem, którą ufundował macedoński zdobywca. Pamięć o tym mieście została zatarta na przestrzeni dziejów. Odkryto je na nowo na początku XXI wieku dzięki badaniom międzynarodowego zespołu konsorcjum badaczy pod kierunkiem profesora Stefana Hausera, kierownika katedry archeologii śródziemnomorskiej i bliskowschodniej na Uniwersytecie w Konstancji.
Pierwszy na pozostałości Aleksandrii natknął się John Hansman, analizując zdjęcia lotnicze Królewskich Sił Powietrznych. Powiązał on widoczne struktury z opisami Pliniusza Starszego z I wieku n.e. Podejrzeń nie udało się potwierdzić przez kolejne dwie dekady, m.in. z powodu wojny iracko-irańskiej w latach 80. XX wieku, która rozgrywała się w tym miejscu. To zarazem wzmacniało otaczającą go się aurę tajemniczości.
Nieznana metropolia
Historia Aleksandrii nad Tygrysem jest fascynująca, choć niemal nieznana. Miasto rozkwitało w okresie między upadkiem pisma klinowego a początkiem wpływów islamskich w regionie. Pozostałości miasta wskazują, że miało ono kolosalne rozmiary. Badacze przeszukali ponad pięćset kilometrów okolicznych terenów, dokumentując każdy fragment ceramiki, każdą cegłę, każdy ślad obecności człowieka. Natomiast tysiące zdjęć lotniczych wykonanych dronami umożliwiły, dzięki fotogrametrii, skonstruowanie szczegółowego modelu topograficznego. To pozwoliło postawić stanowczą tezę: Aleksandria nad Tygrysem była ogromną metropolią, czymś, co można określić odpowiednikiem Aleksandrii nad Nilem. Oba miasta założono u zbiegu otwartego morza i systemów rzecznych, które stanowią szlaki transportowe prowadzące do wnętrza kraju. Aleksandria nad Tygrysem funkcjonowała zapewne jako jeden z głównych węzłów handlu dalekosiężnego przez ponad 550 lat.
Aby odkryć układ urbanistyczny bez konieczności przeprowadzania wykopalisk – co stanowiło kluczową zaletę, biorąc pod uwagę niestabilność terenu – zespół sięgnął po najnowocześniejsze metody geofizyczne. Obrazy magnetometryczne ukazywały siatkę miejską o wyjątkowo przejrzystym układzie, z prawdopodobnie największymi domami mieszkalnymi powstałymi w czasach starożytnych.
Znaczna część miasta została zaprojektowana bardzo prosto i systematycznie. Nawet dwa kilometry na południe od północnego muru, ulice i kwartały miasta biegną do niego idealnie równolegle. Jednocześnie wiadomo, że w czasie istnienia miasta, układ zmieniał się co najmniej czterokrotnie. Zidentyfikowano rozległy obszar mieszkalny, poprzecinany kilkoma dużymi kompleksami świątynnymi. Obok wewnętrznego portu rzecznego i sieci kanałów skupiono liczne warsztaty, rozpoznawalne po obecności pieców do wypału i wytopu. W innym sektorze, znaleziono resztki budowli o pałacowym charakterze, która wydawała wydaje odizolowana, bez bezpośrednio otaczających ulic, z przestrzenią, która mogła być przeznaczona na ogrody. Dalej na północ, zdjęcia satelitarne ujawniły pozostałości rozległego systemu irygacyjnego, prawdopodobnie powiązanego z polami uprawnymi zaopatrującymi ludność.
Powód istnienia tego miasta i klucz do jego wielowiekowego sukcesu leżał w jego strategicznym położeniu geograficznym, które jednak paradoksalnie, ostatecznie doprowadziło do jego upadku. Miasto założone przez Aleksandra Wielkiego po powrocie z Indii, około 324 roku p.n.e., miasto stało się idealnym portem przeładunkowym. Miejsce to łączyło szlaki Oceanu Indyjskiego z rzecznymi i lądowymi szlakami Mezopotamii.
Upadek metropolii nastąpił z winy zmiany krajobrazu. Linia brzegowa Zatoki Perskiej zaczęła z czasem przesuwać się na południe, zaś Tygrys zaczął meandrować na zachód, „porzucając” w końcu uzależnione od niego miasto. W mieście zmniejszała się liczba ludności, aż w końcu, w III wieku, zostało ono opuszczone. Następcą Aleksandrii, w pewnym stopniu, została Basra. Pomimo dotychczas przeprowadzonych badań, miasto wciąż skrywa wiele tajemnic. Przyszłe kampanie wykopaliskowe pozwolą na odkrycie kolejnych warstw tej historii i dokładniejsze zrozumienie codziennego życia na skrzyżowaniu kontynentów.
Czytaj też:
Hypatia. Fałsz pogańskiej męczennicyCzytaj też:
Rzeki krwi i atramentuCzytaj też:
Celebrytka wszech czasów