Rzeczpospolita, po łacinie "Res Publica", oznacza republikę, to znaczy „rzecz wspólną”.
Rzeczpospolita – od kiedy?
Słowo Rzeczpospolita kojarzymy z państwem, które powstało w roku 1569. Była to Rzeczpospolita Obojga Narodów, państwo polsko-litewskie, unia personalna Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Czy słowo Rzeczpospolita w odniesieniu do Polski pojawiło się jednak dopiero w połowie XVI wieku?
Pierwszy raz słowo „Rzeczpospolita”, jako określenie Królestwa Polskiego, pojawiło się oficjalnie w dokumencie z 1358 roku. Akt ten, wydany dokładnie 16 lutego 1358 roku, zawierał tekst przysięgi na wierność królowi Kazimierzowi Wielkiemu, którą składał przywódca rycerskiej konfederacji wielkopolskiej Maciej Borkowic.
W tamtym czasie Polska określana była jednak na ogół jako Królestwo Polskie lub po prostu jako Korona lub Polska. Określenie Korona Królestwa Polskiego zaczęło być powszechnie stosowane dopiero w chwili wygaśnięcia męskiej linii dynastii Piastów, wraz ze śmiercią Kazimierza Wielkiego, kiedy tron w Krakowie objęła dynastia Andegawenów (Ludwik Węgierski, a po nim Jadwiga Andegaweńska).
„Korona Królestwa” to określenie, które w Europie pojawiło się w XIII wieku, początkowo we Francji. Oznaczało ono państwo wraz ze swoimi prawami i historycznym terytorium, w przeciwieństwie do państwa będącego dziedziczną własnością poszczególnych królów i dynastii.
Symbolicznym początkiem Pierwszej Rzeczpospolitej były przywileje cerkwicko-nieszawskie z 1454 roku oraz konstytucja Nihil Novi z 1505 roku.
Nazwa Rzeczpospolita Polska była używana jako oficjalna nazwa państwa polsko-litewskiego od drugiej połowy XVII wieku. Państwo to określane jest również jako Pierwsza Rzeczpospolita. Ustrój istniejącego wówczas państwa nazywa się demokracją szlachecką. W państwie tym prawa polityczne miało około 10 procent wszystkich mieszkańców, co w warunkach ówczesnej Europy było liczbą dużą.
Kim był Maciej Borkowic?
Maciej Borkowic, znany również jako Maćko Borkowic herbu Napiwon urodził się w 1298 roku. W 1340 roku Borkowic uczestniczył wraz z rycerstwem Wielkopolski w wyprawie na Ruś Czerwoną pod wodzą króla Kazimierza Wielkiego. Był wojewodą poznańskim od 1343 roku oraz starostą poznańskim w latach 1348-1352. Znany jest przede wszystkim jako lider konfederacji wielkopolskiej.
W 1348 roku Kazimierz Wielki, pod naciskiem wpływowych rodów wielkopolskich, zlikwidował urząd starosty generalnego Wielkopolski. W jego miejsce ustanowił dwóch odrębnych starostów: poznańskiego, którym został Maciej Borkowic, oraz kaliskiego, który to urząd objął Przecław z Gułtów. To nie uspokoiło nastrojów. Doszło do zamieszek. W 1352 roku król odwołał obu starostów i przywrócił urząd starosty generalnego, powierzając go Ślązakowi Wierzbięcie z Paniewic herbu Niesobia.
Nominacja ta wywołała otwarty sprzeciw wielkopolskiego rycerstwa, który doprowadził do zawiązania konfederacji. Doszło do tego 2 września 1352 roku w Poznaniu. Na czele konfederacji stały może rody: Borków, Awdańców, Grzymalitów, Nałęczów i Zarembów. W konsekwencji Wielkopolska pogrążyła się w konflikcie. Doszło do wojny domowej. Bardzo trudną sytuację zaostrzyło ponadto zabójstwo wojewody kaliskiego Beniamina z Uzarzewa, którego dopuścił się Borkowic. Za zabójstwo Borkowic został wygnany z Polski.
W kolejnych miesiącach przebywał na Śląsku, skąd powrócił w 1356 roku. 16 lutego 1358 roku w Sieradzu złożył królowi przysięgę wierności. Właśnie w jej tekście po raz pierwszy pojawiło się określenie „Rzeczpospolita”. Pomimo tych deklaracji Borkowic nie zaprzestał działań przeciwko władcy. W 1360 roku został aresztowany w Kaliszu, uwięziony w tamtejszym zamku królewskim i osądzony osobiście przez króla. Skazany został na śmierć głodową. Zmarł w 1360 roku w wieży zamku w Olsztynie koło Częstochowy.
Czytaj też:
Niedoszły król Polski, czyli niespełnione nadzieje Kazimierza WielkiegoCzytaj też:
Polska czekała na to latami. Ostateczny triumf Władysława ŁokietkaCzytaj też:
Odnowiciel kontra Masław