Dawny Kraków znajdował się na skrzyżowaniu szlaków handlowych, a Wzgórze Wawelskie znajdowało się dogodnym miejscu, w zakolu rzeki. Ukształtowanie terenu sprawiło, że budowa w tym miejscu osady, a później grodu była czymś oczywistym.
Królewskie koronacje i pogrzeby
Za panowania Mieszka I, który w 966 roku przyjął chrzest, ziemie Wiślan weszły w skład rodzącego się państwa polskiego. W roku 1000, już za panowania Bolesława Chrobrego, w Krakowie utworzone zostało biskupstwo krakowskie. W latach 20. XI wieku na Wzgórzu Wawelskim przystąpiono do budowy pierwszej katedry. Jej wygląd nie jest dziś znany. Zniszczona ona została prawdopodobnie jeszcze w tym samym stuleciu.
Na Wzgórzu Wawelskim powstawać zaczęły, mniej więcej w tamtym czasie, pierwsze budowle kamienne (przedromańskie). Są to m.in., istniejąca do dziś, Rotunda Najświętszej Maryi Panny czy nieistniejące już kościoły, np. świętego Jerzego.
Wawel został siedzibą polskich władców prawdopodobnie za panowania Kazimierza Odnowiciela, kiedy powrócił on do Polski około 1038-1039 roku.
Druga katedra, w miejsce zniszczonej, została zbudowana za panowania księcia Władysława Hermana na przełomie XI i XII wieku. Jej pozostałością jest m.in. krypta św. Leonarda, a także kościół św. Gereona, kościół św. Michała i rotunda przy baszcie Sandomierskiej. Około 1305 roku nastąpił pożar katedry. Budowlę udało się szczęśliwie odratować, a w 1320 roku w jej wnętrzach miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, który był pierwszym polskim królem od czasów Bolesława Szczodrego. Koronacja Łokietka była zarazem pierwszą koronacją królewską w Krakowie – wcześniej koronacje odbywały się w Gnieźnie.
„Katedra krakowska stanowiła centrum czci kanonizowanego w 1253 roku św. Stanisława, biskupa krakowskiego zamordowanego w 1079 roku z rozkazu króla Bolesława Śmiałego. Do jego grobu przybywali pielgrzymi zarówno z Polski, jak i krajów ościennych. Kult tego świętego łączony był z ideą zjednoczenia rozbitego na dzielnice Królestwa Polskiego, dlatego też nie może dziwić fakt, że wbrew wcześniejszej tradycji koronowania królów w archikatedrze gnieźnieńskiej, koronacja Władysława Łokietka odbyła się 20 stycznia 1320 roku w katedrze krakowskiej, w pobliżu relikwii patrona odrodzonej polskiej monarchii. Odtąd wawelska świątynia stała się miejscem koronacji władców Polski”. – czytamy na stronie internetowej katedry wawelskiej.
Już w 1320 roku Władysław Łokietek zdecydował o budowie nowej, trzeciej katedry. Była to budowla trzynawowa z transeptem i ambitem. W kolejnych latach dostawiano do niej kaplice – pod koniec XV wieku było ich łącznie aż 19. W czasach Kazimierza Wielkiego nastąpiła przebudowa wczesnogotyckiego, wawelskiego zamku. Wzniesiono nowe południowo-wschodnie skrzydło, a wyższe kondygnacje połączono krużgankami na murowanych filarach. Kolejna rozbudowa miała miejsce za panowania Jadwigi i Władysława Jagiełły. Królewska para dobudowała m.in. tzw. Kurzą Stopkę i Więżę Duńską. Wzmocniono także mury obronne i dobudowano baszty.
Pierwszym królem pochowanym na Wawelu był Władysław Łokietek. Po nim złożeni do grobowców zostali tam m.in. Kazimierz Wielki, Jadwiga Andegaweńska, Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk i Jan Olbracht. Sarkofag Kazimierza Jagiellończyka wykonał Wit Stwosz, autor ołtarza w Kościele Mariackim na krakowskim Rynku.
Trudne czasy
Za panowania Zygmunta III Wazy siedziba polskich władców została przeniesiona do Warszawy, jednak Wawel, a szczególnie wawelska katedra, wciąż pozostał ważnym miejscem. To tu odbywały się wszystkie królewskie koronacje.
Wawel został poważnie zniszczony podczas potopu szwedzkiego. Kolejne ciężki czasy dla wawelskiego wzgórza przyszły wraz z początkiem zaborów, po upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Po 1795 roku Kraków znalazł się w zaborze austriackim. Austriacy dokonali na Wawelu kolejnych zmian. Wzgórze wawelskie zamieniono w koszary, liczne znajdujące się tam budynki wyburzono, m.in. kościoły św. Jerzego i św. Michała, tworząc tym samym tzw. zewnętrzny dziedziniec.
W drugiej połowie XIX wieku z inicjatywy mieszkańców Krakowa, Wawel udało się odzyskać z rąk austriackich wojskowych (wzgórze wawelskie było uprzednio częścią Twierdzy Kraków). Polacy z całej Galicji i spoza jej granic gromadzić zaczęli fundusze potrzebne do odbudowy Zamku. Swój wkład w odbudowie miał także sam cesarz Franciszek Józek, który ze swoich prywatnych funduszy przekazał na ten cel 100 tysięcy koron.
W 1869 roku, po przypadkowym otwarciu trumny króla Kazimierza Wielkiego, urządzono jego powtórny pogrzeb. Rozpoczęto ponadto renowację innych królewskich nagrobków. Koszty odnowienia sarkofagu króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego pokrył Franciszek Józef.
Prace konserwacyjne ruszyły pełna parą w 1905 roku. Kierował nimi Zygmunt Hendel oraz Adolf Szyszko-Bohusz. Renowację finansowano niemal wyłącznie z prywatnych wpłat i składek społecznych.
W latach 1904-1907 powstał niezwykły projekt zabudowy wzgórza wawelskiego, którego autorami byli Stanisław Wyspiański i Władysław Ekielski. Proponowali oni przeniesienie na Wawel siedziby Sejmu i Senatu, Muzeum Narodowego, Akademii Umiejętności i kurii biskupiej. Projekt „Akropolis” nigdy jednak nie powstał.
Wawel pomagali odnawiać najwybitniejsi ówcześni polscy artyści. Nowy nagrobek królowej Jadwigi i symboliczny grób Władysława Warneńczyka wykonał Antoni Madeyski. Włodzimierz Tetmajer ozdobił malowidłami kaplicę królowej Zofii. W skarbcu katedralnym oraz kaplicy Szafrańców autorem malowideł był Józef Mehoffer. On także wykonał witraże w oknach transeptu katedry oraz w kaplicy Świętokrzyskiej.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, Zamek na Wawelu stał się jedną z rezydencji Prezydenta RP. Oficjalnie pozostaje nią do dzisiaj.
W 1927 roku sprowadzono na Wawel prochy Juliusza Słowackiego oraz jego matki. W 1935 roku pochowano tutaj Józefa Piłsudskiego. W czasie II wojny światowej Wawel został siedzibą generalnego gubernatora Hansa Franka. W czasie okupacji Niemcy wywieźli z Krakowa, w tym z Wawelu, wiele bezcennych zabytków, których większość do dziś do Polski nie wróciła.
Czytaj też:
Skarby z Ostrowa Lednickiego. Czegoś takiego nie znaleziono tu od latCzytaj też:
Zaginione miasto w środku puszczy. Polscy archeolodzy odkryli intrygujące miejsceCzytaj też:
Swastyka nad Wawelem. Zamek cudem ochroniono przed Niemcami