Kraków został poważnie zniszczony podczas najazdu tatarskiego w 1241 roku. Książę krakowski i sandomierski Bolesław V Wstydliwy postanowił odbudować znajdujące się w ruinie miasto. Nie miała to być jednak tylko zwykła osada czy gród obronny, ale nowoczesny ośrodek miejski, serce nie tylko dzielnicy senioralnej, ale wszystkich polskich ziem, gdzie krzyżować miały się szlaki handlowe z północy na południe i ze wschodu na zachód.

Stare – nowe miasto

Kraków sprzed lokacji był prężnym ośrodkiem, który rozwijał się jednocześnie niejako wokół kilku ważnych punktów. Centralnym pozostawało wzgórze wawelskie ze znajdującym się na nim zamkiem oraz katedrą. Ośrodek miał dość chaotyczną zabudowę. Domy, gospody i warsztaty powstawały niedaleko traktów.

Po zniszczeniu miasta przez Tatarów (Mongołów) w 1241 roku było jasne, że miasto powinno zostać odbudowane. Książę Bolesław Wstydliwy, wraz z żoną Kingą oraz matką Grzymisławą, postanowił ulepszyć jednak jego układ i nadać mu nowe prawa.

Akt lokacyjny miasta Krakowa został wydany 5 czerwca 1257 roku we wsi Kopernia (koło Pińczowa lub Szydłowa) podczas wiecu, w którym uczestniczyli najwyżsi dostojnicy kościelni i świeccy.

Na mocy aktu Kraków otrzymał prawo magdeburskie (ius Theutonicum), czyli najpopularniejsze wówczas prawo miejskie w Europie Środkowej wzorowane na prawie Magdeburga. W Krakowie ustanowiono gminę miejską z własnym samorządem. Wykonaniem aktu mieli zająć się trzej urzędnicy, tzw. zasadźcy: Jakub z Nysy, Gedko Stilvoyt oraz Detmar Wolk, którzy zapewne trudnili się tym zawodowo, wędrując z miasta do miasta. Jako zapłatę otrzymali dziedziczny urząd wójtowski. Zasadźcy mieli przygotować grunty na działki i zająć się sprowadzeniem osadników.

Dokument powoływał również do życia sąd ławniczy oraz radę miejską. Mieszkańcy Krakowa zostali zwolnieni na sześć lat od świadczeń na rzecz księcia i na dziesięć lat od ceł na terenie księstwa.

W nowym mieście wytyczono nowy, regularny układ urbanistyczny. Centralnym punktem został rynek, czyli dzisiejszy Rynek Główny, mający kształt kwadratu o boku 210 metrów. Od rynku poprowadzono liczne ulice, przy których wytyczono parcele dla osadników. Na środku Rynku książę zobowiązał się do wystawienia kramów dla handlarzy suknem, czyli sukiennic. (ciekawostką jest, że Kościół Mariacki zdaje się „zaburzać” harmonię rynku; stał on jednak w tym miejscu już wcześniej, a formalnie nie znajduje się on na rynku, lecz na Placu Mariackim).

Lokacja Bolesława Wstydliwego całkowicie zmieniła charakter Krakowa. Z warownego grodu przekształcił się on w nowoczesne europejskie miasto handlowe i rzemieślnicze, przyciągając tysiące osadników, także spoza granic Polski.

Układ urbanistyczny Starego Miasta w Krakowie, który podziwiamy dzisiaj, w ogromnej większości jest wynikiem właśnie z tego przywileju.

Dokument lokacyjny Krakowa z 1257 roku jest przechowywany w Archiwum Narodowym w Krakowie i w 2021 roku został wpisany na Polską Listę Krajową Programu UNESCO „Pamięć Świata”.

Czytaj też:
Dlaczego Polska nie zgniotła KrzyżakówCzytaj też:
"Cud" nad NogatemCzytaj też:
Świadectwo wiary i miłości. Długie tradycje Bożego Ciała