Tajemnica pierwszego genetycznie potwierdzonego średniowiecznego pochówku osób tej samej płci w Polsce wciąż pozostaje nierozwiązana.
Zagadka dwóch kobiet
W maju 2026 roku naukowcy opublikowali wyniki badań, które na nowo zdefiniowały jedno z najbardziej intrygujących odkryć archeologicznych ostatnich lat w Polsce. Chodzi o dwa pochówki sprzed około 800 lat, znalezione w Opolu przy trzynastowiecznej Katedrze Podwyższenia Krzyża Świętego.
Po analizie DNA okazało się, że w jednym grobie pochowane zostały dwie niespokrewnione ze sobą kobiety. Jest to pierwszy genetycznie potwierdzony przypadek w Polsce pochówku osób tej samej płci z okresu średniowiecza.
Odkrycie grobu miało miejsce podczas ratowniczych prac archeologicznych prowadzonych w latach 2022–2023 pod kierunkiem dr Magdaleny Przysiężnej-Pizarskiej z Uniwersytetu Opolskiego. Archeolodzy natrafili na 46 grobów, w tym 36 na cmentarzu przykościelnym i 10 wewnątrz świątyni. Największe zainteresowanie wzbudził jednak jeden: podwójny pochówek zlokalizowany tuż przy murach katedry, w prestiżowym miejscu zarezerwowanym zazwyczaj dla elit kościelnych i władz świeckich.
Nietypowe ułożenie ciał
Jedna z kobiet spoczywała na plecach, zgodnie z klasycznym chrześcijańskim rytuałem: ręce ułożone wzdłuż ciała. Druga została pochowana tuż przy niej, położona na boku lub na brzuchu, z prawą nogą zgiętą w kolanie, prawą ręką wsuniętą pod szyję towarzyszki i lewą ręką spoczywającą na jej klatce piersiowej. Układ sugeruje, że obie zmarłe zostały złożone do grobu jednocześnie, prawdopodobnie owinięte w całun i umieszczone na marach, bez trumien. Brak śladów pośpiechu, przemocy czy chaotycznego zasypania grobu wskazuje na starannie zaplanowany pochówek.
Stan zachowania kości był na tyle słaby, że określenie płci było początkowo niepewne. Dopiero analiza starożytnego DNA (aDNA) dała jednoznaczne wyniki: obie osoby były kobietami w wieku około 40 lat. Genetyczne profile wykluczyły bliskie pokrewieństwo do trzeciego stopnia. Kobiety nie były więc siostrami, matką i córką ani bliskimi kuzynkami. Kobiety należały do typowej dla średniowiecznej populacji Europy Środkowo-Wschodniej, z różnymi haplogrupami mitochondrialnymi. Na ich szkieletach nie znaleziono też śladów chorób zakaźnych, takich jak dżuma, ani urazów wskazujących na gwałtowną śmierć.
Znaczenie odkrycia
Opole w XIII wieku było ważnym ośrodkiem na Śląsku, leżącym na szlakach handlowych. Katedra Podwyższenia Krzyża Świętego stanowiła centrum życia religijnego i społecznego. Pochówek przy jej murach świadczy o wysokim statusie społecznym zmarłych – w średniowieczu takie miejsca były zarezerwowane dla osób cieszących się szacunkiem wspólnoty lub będących u władzy.
W Polsce znane są liczne podwójne pochówki dorosłych, często interpretowane jako groby małżeńskie, rodzinne czy ofiary. Ale te rzadko poddawano badaniom genetycznym. Jak podkreśla dr Agata Cieślik, autorka publikacji o pochówku z Opola w „Journal of Archaeological Science: Reports”, opolskie znalezisko jest przełomowe.
Relacja łącząca kobiety pozostaje jednak zagadką. Naukowcy rozważają kilka możliwości. Kobiety mogła łączyć bliska więź emocjonalna lub tzw. fikcyjne pokrewieństwo. Być może kobiety były siostrami zakonnymi albo siostrami chrzestnymi, a przez to potraktowane po śmierci jak rodzina. Mogły też dzielić wspólnie gospodarstwo albo funkcje społeczne.
Najprawdopodobniej kobiety zmarły w tym samym czasie, być może w czasie epidemii lub w wyniku wypadku.
Ich romantyczna czy też seksualna relacja wydawała się początkowo niektórym badaczom kusząca, ale taka hipoteza jest bardzo trudna do potwierdzenia. Jest niemal niemożliwe, aby kobiety żyły ze sobą w jawnym, homoseksualnym związku i z tego powodu zostały pochowane w jednym grobie, tym bardziej w prestiżowym miejscu, przy katedrze.
Podobne pochówki znane są jednocześnie z innych miejsc, poza Polską. Opolski przypadek wyróżnia się jednak znacząco pośród nich ze względu na chrześcijański kontekst. Znalezisko już teraz wzbogaca wiedzę o różnorodności praktyk funeralnych w średniowiecznej Polsce i każe zastanowić się nad tym, jak złożone były relacje międzyludzkie w wiekach średnich.
Czytaj też:
Najstarszy "świadek" oblężenia Troi. To źródło starsze, niż przekazy pisane Czytaj też:
Niesamowite odkrycie. Czy to miejsce, gdzie sobór odbywał się 1700 lat temu? Czytaj też:
Powtórny pogrzeb króla. Ceremonia stała się narodową manifestacją