Śląsk Cieszyński został przyznany Polsce na mocy umowy z listopada 1918 roku. Zbrojna akcja, którą podjęli Czesi stała się bezpośrednią przyczyną walk polsko-czechosłowackich o przyszłość tego obszaru.

Znacznie Śląska Cieszyńskiego

Na początku XX wieku Śląsk Cieszyński był terenem zamieszkiwanym głównie przez Polaków i Czechów. Polacy pojawili się tutaj jednak stosunkowo niedawno. W drugiej połowie XIX wieku bowiem intensywny rozwój przemysłu węglowego w rejonie Karwiny przyciągnął wielu polskich robotników z ubogich obszarów Galicji. Napływ ten budził niepokój wśród Czechów, którzy obawiali się utraty przewagi liczebnej. W odpowiedzi podejmowali oni działania sprzyjające czeskiemu osadnictwu, a jednak mimo to, według spisu ludności z 1910 roku, Polacy stanowili niemal 55 procent mieszkańców regionu, natomiast zaledwie nieco ponad Czesi 27 procent. Niemniej pomimo tej dysproporcji aż do 1918 roku relacje pomiędzy działaczami narodowymi obu społeczności pozostawały poprawne.

Sytuacja uległa zmianie wraz z pojawieniem się szansy na utworzenie niepodległych państw: Polski i Czech (Czechosłowacji). Spór o przynależność Śląska Cieszyńskiego przeniósł się do środowisk emigracyjnych w Paryżu. Roman Dmowski, stojący na czele Komitetu Narodowego Polskiego, spierał się z Tomášem Masarykiem i Edvardem Benešem z Czeskiej Rady Narodowej o przyszłość regionu oraz Galicji Wschodniej, której część mogła wejść w skład odrodzonych Czech. W maju 1918 roku, podczas spotkania przedstawicieli narodów słowiańskich w Pradze, uzgodniono kompromis oparty na zasadzie etnicznej przynależności ludności spornych ziem. W tym samym czasie alianci uznali Czeską Radę Narodową za reprezentację czeskich interesów, co umożliwiło obu stronom prowadzenie rozmów jako sojusznikom Ententy.

Na Śląsku Cieszyńskim działały jednocześnie liczne polskie organizacje społeczne, kulturalne i polityczne. Perspektywa szybkiego rozpadu monarchii austro-węgierskiej sprawiła, że konieczne stało się powołanie instytucji, która przejęłaby władzę i zabiegała o włączenie regionu do odradzającej się Rzeczypospolitej. Od września 1918 roku inicjatywy te były wspierane przez polskich posłów do Rady Państwa w Wiedniu. 10 października uchwalili oni rezolucję o przyłączeniu Galicji do Polski, co było następstwem manifestu Rady Regencyjnej z 7 października.

12 października 1918 roku w Domu Narodowym w Cieszynie odbyło się zebranie przedstawicieli polskich partii i stowarzyszeń. Obradom przewodniczył ks. Józef Londzin. Przyjęta uchwała jednoznacznie deklarowała przynależność Śląska Cieszyńskiego do niepodległej Polski, przy jednoczesnym podkreśleniu potrzeby zachowania dobrych relacji z Czechami. W kolejnych dniach ustalono skład komitetu zarządzającego regionem, a w wielu miejscowościach odbywały się wiece poparcia, z których największy miał miejsce w Orłowej i zgromadził około 20 tysięcy osób.

19 października 1918 roku powołano Radę Narodową Księstwa Cieszyńskiego. Każde środowisko polityczne i społeczne miało w niej równą reprezentację. Organem wykonawczym Rady zostało prezydium, w skład którego weszli Józef Londzin, Jan Michejda i Tadeusz Reger. Rada przejęła władzę administracyjną i poinformowała o tym władze w Wiedniu.

26 października zapadła decyzja o zorganizowaniu wielkiego wiecu polskiej ludności w Cieszynie. W jego trakcie ogłoszono deklarację wzywającą do włączenia Księstwa Cieszyńskiego do Polski, wycofania wojsk austriackich oraz tworzenia polskich oddziałów zbrojnych, natomiast cztery dni później opublikowano uroczystą proklamację o przynależności regionu do Polski, pozostawiając jednocześnie kwestię ustalenia granicy porozumieniu rządów polskiego i czeskiego.

W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku polscy żołnierze służący dotąd w armii austro-węgierskiej bez walki przejęli kontrolę nad administracją w powiatach bielskim, cieszyńskim i frysztackim.

Czechy atakują

Tymczasem 28 października ogłoszono powstanie Czechosłowacji, a 29 października w Opawie utworzono czeską Tymczasową Radę Narodową dla Śląska.

5 listopada 1918 roku obie strony: polska i czechosłowacka podpisały umowę o tymczasowym rozgraniczeniu, opartą głównie na kryterium etnicznym. Porozumienie miało charakter prowizoryczny, lecz zostało uznane przez rządy w Warszawie i Pradze. W grudniu Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego powołała Tymczasowy Rząd Krajowy pod kierownictwem Jana Michejdy. Równocześnie tworzono polskie oddziały wojskowe, którymi dowodził płk Franciszek Latinik.

Czechy nie dotrzymały jednak warunków umowy. 23 stycznia 1919 roku wojska czechosłowackie rozpoczęły ofensywę wchodząc na polski Śląsk Cieszyński. Najcięższe walki toczyły się pod Skoczowem. W Stonawie doszło do zbrodni wojennej. Czesi zamordowali tam polskich jeńców. Ofiarami konfliktu padli również cywile.

3 lutego 1919 roku, pod presją państw Ententy i wobec trudnej sytuacji Polski na froncie polsko-ukraińskim, ustalono nowe tymczasowe rozgraniczenie. Ostateczna decyzja zapadła 28 lipca 1920 roku podczas konferencji w Spa, gdy Rada Ambasadorów przyznała Zaolzie Czechosłowacji, rezygnując z plebiscytu. 9 sierpnia 1920 roku Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego zakończyła działalność.

Konflikt o Śląsk Cieszyński nie zakończył się jednak. Powrócił na przykład w październiku 1938 roku, kiedy Polacy wykorzystali trudną sytuację Czechów i zajęli Zaolzie. Niespełna dwadzieścia lat wcześniej – gdy Polska walczyła z bolszewikami, Czesi zrobili to samo. O zajęciu przez nich Śląska Cieszyńskiego rzadko się jednak pamięta, wypominając polskim władzom jedynie kroki, które podjęli w roku 1938, idąc jakoby ręka w rękę w Niemcami, który anektowali właśnie czeski Kraj Sudetów.

Konflikt o Śląsk Cieszyński jest dużo bardziej złożony i pamiętać trzeba o jego genezie.

Czytaj też:
Przemytnik, pisarz, antykomunista z urodzeniaCzytaj też:
Aksamitny rozwód braci z południa. Czy takie państwo mogło przetrwać?Czytaj też:
"Hrabina" kontra SS