Zamach majowy. O krok od wojny domowej?

Zamach majowy. O krok od wojny domowej?

Dodano: 
Warszawa. Żołnierze podczas zamachu majowego
Warszawa. Żołnierze podczas zamachu majowego Źródło:Wikimedia Commons
Zamach majowy przeprowadzony został w maju 1926 roku przez środowisko związane z Józefem Piłsudskim. Kto wie, jak potoczyłyby się wydarzenia, gdyby nie postawa prezydenta Stanisława Wojciechowskiego.

Zamach majowy czy przewrót majowy? Obydwa pojęcia pojawiają się w literaturze przedmiotu. Dla jednych konieczność i ratunek dla Polski, dla innych brutalne obalenie demokratycznie wybranej władzy. 12 maja 1926 roku Józef Piłsudski i jego stronnictwo postanowili siłą przejąć władzę w Polsce. Na ulicach Warszawy doszło do walk. Zginęło kilkaset osób.

Powrót Piłsudskiego

Od chwili, kiedy Polska odzyskała niepodległość rządy zmieniały się bardzo często. 28 maja 1923 roku Wincenty Witos utworzył swój drugi rząd (tzw. rząd Chjeno-Piasta). Niedługo później Józef Piłsudski postanowił wycofać się z życia politycznego i zamieszkał w Sulejówku. Marszałek Piłsudski konsekwentnie sprzeciwiał się „sejmokracji” i osłabianiu armii poprzez uzależnieniu jej od aktualnie panujących „układów”. Do władzy zamierzał kiedyś wrócić – nigdy tego nie ukrywał. Nikomu nie przyszło jednak raczej do głowy, w jaki sposób to nastąpi.

W maju 1926 roku miał miejsce kolejny kryzys gabinetowy. 10 maja, już trzeci raz, rząd utworzył Wincenty Witos. Ponownie była to koalicja Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej i PSL „Piast”. Nie była to jednak stabilna sejmowa większość. W każdej chwili mogło dojść do rozpadu kruchego układu i następnego kryzysu.

12 maja 1926, marszałek Józef Piłsudski przed spotkaniem z prezydentem RP Stanisławem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego

Witos, dzień przed objęciem urzędu, pytany o krytykę wobec swojego gabinetu, mówił jeszcze, że skoro Naczelnikowi się jego rządy nie podobają, powinien „wyjść z ukrycia” i sam wziąć odpowiedzialność za państwo:

„Niechże wreszcie Marszałek Piłsudski wyjdzie z ukrycia, niechże stworzy rząd, niech weźmie do współpracy wszystkie czynniki twórcze, którym dobro państwa leży na sercu. Jeśli tego nie zrobi, będzie się miało wrażenie, że nie zależy mu naprawdę na uporządkowaniu stosunków w państwie”.

Była to odpowiedź na serię wywiadów, jakich w ostatnich tygodniach udzielał Piłsudski. W jednym z nich, 29 kwietnia w „Nowym Kurierze Polskim”, Naczelnik mówił o potrzebie stworzenia silnego rządu, niezależnego od sejmu.

Przygotowania

Prawdopodobnie dopiero 11 maja 1926 roku Piłsudski podjął ostateczną decyzję o powrocie do władzy, choć zamach planowany był już wcześniej. Naczelnik sądził zapewne, że sam fakt, iż pojawi się on w Warszawie na czele zbrojnego oddziału skłoni Witosa do ustąpienia ze stanowiska, a prezydenta Wojciechowskiego do powołania rządu reprezentującego szerszą koalicję.

„Polityczne zaplecze Piłsudskiego stanowiła grupa żołnierzy i oficerów z czasów jego bojów o niepodległość. Byli to przede wszystkim legioniści i peowiacy. W trakcie wojny polsko-bolszewickiej za sprawą Piłsudskiego wielu z nich objęło ważne stanowiska w wojsku. Grupa ta, nazywana obozem belwederskim, swoją karierę zawdzięczała Piłsudskiemu, którego jednocześnie uważała za jedynego prawdziwego wodza i gwaranta stabilności państwa. Autorytet Piłsudskiego w tej grupie był niepodważalny, a sam Piłsudski w sposób autorytarny, ale niejednokrotnie instrumentalny zarządał zapatrzonymi w niego żołnierzami.

O ile w obozie belwederskim Piłsudski rządził niepodzielnie i co do zasady nie był poddawany krytyce, to w parlamencie nie mógł liczyć na taryfę ulgową. Opozycyjne wobec niego partie polityczne nie szczędziły krytyki, na którą Piłsudski reagował nerwowo. Jego standardową odpowiedzią była replika, w której demagogicznie oraz wulgarnie odpowiadał na zarzuty. Walka polityczna pod płaszczem idei walki z »partyjniactwem« przysparzała Piłsudskiemu zwolenników w społeczeństwie, o czym Piłsudski wiedział i co skrzętnie wykorzystywał zwłaszcza w okresie poprzedzającym zamach majowy”. (Wojciech Duch, „Zamach majowy czyli wojskowy zamach stanu. Dlaczego Piłsudski obalił legalny rząd?”; historia.org.pl)

Zamach majowy: wojska zamachowców na dziedzińcu Belwederu

Lucjan Żeligowski, minister spraw wojskowych w rządzie Aleksandra Skrzyńskiego (jego rząd poprzedzał trzeci rząd Witosa), mający wiedzę o planach Piłsudskiego, na pierwszą połowę maja zaplanował duże ćwiczenia wojskowe w Rembertowie. Jego następca, generał Juliusz Tarnawa-Malczewski (minister rządu Witosa) 11 maja odwołał te ćwiczenia i zarządził powrót do koszar. Wówczas Piłsudski nakazał żołnierzom zignorować ten rozkaz.

„Obok ułanów Stamirowskiego do akcji mieli dołączyć strzelcy konni z Garwolina, 22. pułk piechoty z Siedlec oraz stacjonujący w Rembertowie Baon Manewrowy. Stanowiłyby one oddziały, pozostające bezpośrednio pod rozkazami Marszałka. Z kolei te stacjonujące na Pradze (m.in. 36. pułk piechoty oraz 1. pułk szwoleżerów), miały wymówić posłuszeństwo gen. Józefowi Malczewskiemu. Jak oczekiwał Piłsudski, miało to wystarczyć do przekonania prezydenta, że wojsko nie akceptuje gabinetu Witosa, dając pretekst do jego zdymisjonowania”. (Włodzimierz Suleja, „Przewrót majowy – co się wydarzyło w Warszawie w dniach 12–15 maja 1926 r”.; IPN)

Rano 12 maja 1926 roku Józef Piłsudski ruszył do Warszawy. W Rembertowie tymczasem koncentrowały się siły podporządkowane Piłsudskiemu. Po stronie Marszałka stały także bojówki PPS oraz komuniści, którym także nie podobał się rząd Witosa.

Sztab Generalny ani Ministerstwo Spraw Wojskowych nie zareagowały na te działania od razu, gdyż nie miały rozeznania w całej sytuacji. Dopiero około godziny 9:30 pojawiły się pierwsze decyzje, m.in. wstrzymano wszelkie urlopy w wojsku, odwołano służbowe wyjazdy do Warszawy, wezwano też dwa pułki piechoty z Dowództwa Okręgu Korpusu VII Poznań i DOK IV Łódź wyposażone w ostrą amunicję. Poinformowano także, że Piłsudski „nie jest w służbie czynnej”, a więc nie ma żadnego prawa wydawać wojsku rozkazów. Jednocześnie prezydent wezwał zbuntowane oddziały do „opamiętania się i poddania prawowitej władzy”:

„Honor i Ojczyzna, to hasła pod którymi pełnicie szczytną służbę pod sztandarami Białego Orła. Dyscyplina i bezwzględne posłuszeństwo prawowitym władzom i dowódcom, to najwyższy obowiązek żołnierski, na który składaliście przysięgę. Wierność Ojczyźnie, wierność Konstytucji, wierność legalnemu rządowi jest warunkiem dotrzymania tej przysięgi”.

W Warszawie i województwie warszawskim oraz w dwóch powiatach województwa lubelskiego wprowadzono stan wyjątkowy. Szefem Sztabu Generalnego został generał Stanisław Haller, a dowódcą obrony Warszawy generał Tadeusz Rozwadowski.

Wielu wojskowych stanęło przed dramatycznym dylematem. Pułkownik Mieczysław Więckowski, nie potrafiąc wybrać między lojalnością wobec Piłsudskiego a złożoną przysięgą wojskową, odebrał sobie życie. Próbę samobójczą podjął także generał Kazimierz Sosnkowski.

Zamach majowy

Prezydent Stanisław Wojciechowski, który tego dnia przebywał jeszcze w Spale, natychmiast wrócił do Warszawy. Nie zamierzał przystać na żadne żądania Piłsudskiego, tym bardziej „doprawione” wojskowym szantażem.

Tymczasem do stolicy zbliżał się Piłsudski. Do spotkania Naczelnika i prezydenta Wojciechowskiego doszło na Moście Poniatowskiego około godziny 16:00 12 maja.

Przebieg rozmowy zapisał później Wojciechowski. „Prezydent powitał wychodzącego z auta Piłsudskiego słowami, że: »stoi na straży honoru polskiego wojska«. Na to zirytowany Piłsudski złapał Wojciechowskiego za rękaw i powiedział mu: »No, no! Tylko nie w ten sposób.« Na to Wojciechowski odpowiedział, że reprezentuje Rzeczpospolitą i żąda dochodzenia swoich pretensji na drodze legalnej. Piłsudski skwitował, że dla niego legalna droga jest już zamknięta”. (Wojciech Duch; op. cit.)

Członkowie rodziny jednej z ofiar zamachu majowego pogrążeni w żałobie

Spotkanie zakończyło się fiaskiem. Piłsudski zrozumiał (czego nie brał, być może, w pełni pod uwagę), że o władzę będzie musiał walczyć zbrojnie. Generał Rozwadowski, który dowodził obroną Warszawy wystosował ultimatum wobec wojsk wiernych Piłsudskiemu: do godziny 18:30 siły te miały się wycofać ze stolicy, w innym razie strona rządowa miała przystąpić do natarcia.

Ogień otwarto jednak wcześniej, zaczęło się na Nowym Zjeździe. Atak rozpoczęły wojska rządowe. Do starć dochodziło w różnych częściach miasta.

Istniała poważna obawa, że walki rozleją się poza Warszawę, a nawet na całą Polskę. Zdawano sobie sprawę – i było to jasne dla obydwu stron – że kryzys w Polsce mogą chcieć wykorzystać wrogowie zewnętrzni.

Walki toczyły się ze zmiennym szczęściem dla obydwu stron. Zarówno po stronie rządowej, jak po stronie piłsudczyków opowiadały się kolejne oddziały. 14 maja wojska Piłsudskiego zaczęły nacierać na Belweder. Prezydent oraz rząd zostali ewakuowani do Wilanowa. Wieczorem tego samego dnia premier Wincenty Witos podał swój rząd do dymisji. Stanisław Wojciechowski ogłosił zaś rezygnację ze stanowiska prezydenta.

Wojciechowski podjął te decyzję wbrew woli generałów. Wojsko chciało walczyć. Nie wiadomo, jak zamach majowy by się skończył, gdyby nie decyzja prezydenta. Do Warszawy nadciągały już posiłki z innych części kraju, które miały szansę zdławić przewrót Piłsudskiego. Czy tak by się stało? Dzisiaj nie sposób to stwierdzić. Z pewnością jednak, gdyby walki kontynuowano, zginęłoby jeszcze więcej ludzi.

I tak bilans zamachu majowego był tragiczny. Zginęło 379 osób, w tym 164 cywilów. Rannych zostało niemal tysiąc osób.

Obowiązki głowy państwa, po rezygnacji Wojciechowskiego, przejął marszałek Sejmu, Maciej Rataj. 15 maja 1926 roku walki ustały. Komisja Likwidacyjna, na czele której stanął generał Lucjan Żeligowski, zajęły się „uporządkowaniem” spraw w wojsku. Tego samego dnia na stanowisko premiera został powołany Kazimierz Bartel. W jego rządzie Józef Piłsudski objął stanowisko ministra spraw wojskowych. Stronnictwo Piłsudskiego chciało uczynić go prezydentem, lecz Marszałek godności tej nie przyjął. Jako minister miał, wbrew pozorom, dużo większą swobodę działania. Tak naprawdę to on rządził Polską przez kolejne lata.

Czytaj też:
Walery Sławek. Dlaczego premier targnął się na swoje życie?
Czytaj też:
Konstytucja kwietniowa. Jakiego ustroju chciała sanacja?
Czytaj też:
Klasyczna Narodowa Demokracja. Polskość to wybór

Opracowała: Anna Szczepańska
Źródło: DoRzeczy.pl / historia.org.pl; IPN